میراث فرهنگی

مدرنیته با تاخیر

آیا برج میلاد، چهارمین برج بلند مخابراتی دنیا، می‌تواند فراتر از کارکرد خود به نمادی از تحولات معماری در سال‌های اخیر تبدیل شود؟ پروژه ساختن برج میلاد گرچه مربوط به دوران شهرداری غلامحسین کرباسچی است، اما در سال‌های پیش از انقلاب و در طرحی موسوم به مجموعه «شهستان پهلوی» نیز ایده ساختن برجی چنین بلند برفراز تهران پیش‌بینی شده بود. آیا برج میلاد نشانه اشتراکات فکری تکنوکرات‌های ایرانی در دو مقطع تاریخی متفاوت و با یک فاصله زمانی ۳۰ ساله است؟

اسکندریه؛ موزه‌ای زیر آب

پروژه بزرگ دولت مصر با کمک معماران فرانسوی امکان دیدن ویرانه‌های یکی از شهرهای مهم دنیای باستان را در زیر آب فراهم خواهد کرد. شهری که نامش با نام اسکندر مقدونی و ماجراهای کلئوپاترا پیوند خورده است. کشف آثار متعدد شامل ابوالهول‌ها، مجسمه‌ها و کتیبه‌ها دولت مصر را به فکر ایجاد نخستین موزه زیر آب جهان انداخت. بازدیدکنندگان در طول گالری‌هایی از جنس فایبرگلاس قادر به دیدن این شهر باستانی غرق شده خواهند بود.

مترو در مواجهه با شهرهای تاریخی

در تعدادی از شهرهای تاریخی مانند آتن، رم و پاریس شبکه قطارهای زیرزمینی وجود دارد و در بعضی موارد ایستگاه‌های آن در نزدیکی بناها و محوطه‌های تاریخی قرار گرفته است. در چند ایستگاه زیرزمینی شهر آتن، یافته‌های باستان‌شناسی در معرض دید مسافران قرار دارد. اما در برخی شهرهای دیگر ساختار زمین‌شناسی منطقه و یا وضعیت استحکامی تعدادی از بناها ممکن است اجازه عبور مترو از نزدیکی این آثار را ندهد. در ایران سازمان میراث فرهنگی با استناد به مطالعات دانشگاه اصفهان با عبور مترو از خیابان چهارباغ این شهر مخالف است.

شورای شهر: مترو وارد چهارباغ می‌شود

محمدعلی دادخواه وکیل دادگستری و سخنگوی کانون مدافعان حقوق بشر در پی تصمیم مجدد شورای شهر اصفهان در هفته گذشته مبنی بر عبور مترو از خیابان تاریخی چهارباغ، به زمانه می‌گوید: «این کار شورا برخلاف قانون است، چون قبلاً شعبه پنج دادگستری اصفهان دستور توقف این پروژه را صادر کرده است.» او همچنین از مطالعاتی سخن می‌گوید که آسیب‌رسان بودن عبور مترو به ساختمان‌ها و محور تاریخی دوران صفوی را نشان می‌دهد. سازمان میراث فرهنگی نیز بارها مخالفت خود را با عبور مترو از این محور اعلام کرده است.

هرات در گذر تاریخ

برپایی ارگ تاریخی هرات را به اسکندر مقدونی نسبت می‌دهند، گرچه به اعتقاد آرش بوستانی سرپرست مرمت این شهر، هنوز دلیل محکمی در این مورد وجود ندارد و ممکن است قدمت این ارگ به پیش از فتح هرات توسط سپاه مقدونی برسد. شیوه آب‌رسانی زیرزمینی شهر نیز که بیش از هزار سال قدمت دارد به همراه آب‌انبارهای آن یکی از جنبه‌های مهم شهرسازی قدیم هرات است. قوام الدین شیرازی معمار ایرانی قرن نهم کار ساخت تعدادی از مهم‌ترین بناهای شهر را برعهده داشته است.

جایزه یونسکو برای مرمت شهر تاریخی هرات

آرش بوستانی، حفاظت‌گر و مرمت‌گر ایرانی و سرپرست پروژه مرمت شهر تاریخی هرات می‌گوید: «یکی از دلایل تعلق گرفتن جایزه یونسکو به این پروژه کار در شرایط ويژه و دشوار پس از جنگ و تلاش برای پرداختن به موضوع فرهنگ و میراث فرهنگی در کشوری بود که هنوز هم به‌طور کامل از وضعیت جنگ‌زدگی بیرون نیامده است.» تبدیل یک خانه تاریخی به مدرسه موسیقی نیز در کنار مرمت مساجد، آب‌انبارها و گذرهای تاریخی مورد توجه یونسکو قرار گرفته است.

مسجد پاسارگاد؛ یک دوراهی دشوار

در قرون میانی اسلامی، در کنار آرامگاه کوروش و با استفاده از سنگ‌ و ستون‌های کاخ پاسارگاد مسجدی ساخته شد که تا هنگام جشن‌های دو هزار و پانصد ساله شاهنشاهی بقایای فروریخته آن وجود داشت. اکنون سازمان میراث فرهنگی اعلام کرده است قصد احیاء کردن آن مسجد را دارد. چگونه می‌توان در محوطه‌ای که دارای لایه‌های تاریخی متفاوت است، تمام آن‌ها را به نمایش گذاشت بدون آن‌که آسیبی به هیچ کدام از این لایه‌ها وارد شود؟

میراث چین در نمایش آغاز المپیک

در نمایش افتتاحیه المپیک پکن که بسیاری آن را بزرگ‌ترین نمایشی که تاکنون دیده شده نام داده‌اند، گوشه‌های مختلفی از تاریخ و میراث فرهنگی کهن چین نیز به نمایش درآمد. اپرای کونکو با قدمتی معادل ۶۰۰ سال که در فهرست میراث معنوی بشر از سوی سازمان یونسکو نیز به ثبت رسیده، بخشی از این مراسم را تشکیل می‌داد. مراسم عظیم و پرخرجی که علی‌رغم انتقاد‌هایی که به آن وارده شده، کار را برای برگزارکنندگان المپیک آینده در لندن دشوار خواهد کرد.

اشپیگل و تاریخ ایران

آیا سازمان ملل متحد در دام فریبی باستانی افتاده و کوروش را به اشتباه پادشاهی رئوف معرفی کرده است؟ این مضمون مقاله‌ای است که نشریه اشپیگل به تازگی در مورد تاریخ ایران منتشر کرده و در آن شخصیت کوروش را نتیجه نیرنگ‌های باستانی و همچنین تبلیغات سیاسی محمدرضا پهلوی، آخرین پادشاه ایران دانسته است. انتشار این مقاله پاسخ‌هایی اعتراض آمیز را از سوی ایرانیان به نشریه اشپیگل در پی داشته است.

پایکولی؛ برج ساسانی در کردستان عراق

باستان‌شناسان ایتالیایی به همراه همکاران کرد خود از دو سال پیش به مطالعات جدیدی در مورد برج و کتیبه‌ی پایکولی در عراق مشغول هستند. کتیبه‌ی پایکولی شرح چگونگی به سلطنت رسیدن نرسی پسر شاپور اول است که بعد از مرگ پدر و برادرانش از ارمنستان راهی ایران شد تا تاج و تخت را پس بگیرد. پایکولی میان قصرشیرین در ایران و سلیمانیه در عراق قرار دارد.

کنگره‌ی جهانی باستان‌شناسی نگران میراث ایران است

ششمین کنگره‌ی جهانی باستان‌شناسی در بیانیه‌ی خود ضمن مخالفت با حمله‌ی نظامی به ایران، همکاری باستان‌شناسان با نیروهای نظامی برای مشخص کردن مناطق تاریخی را نیز جایز ندانسته و آن را عاملی در جهت مشروعیت بخشیدن به اقدام نظامی تلقی کرده است. همچنین تعدادی از انجمن‌های غیردولتی در ایران نیز نگرانی خود را از احتمال بازگشت موقت استوانه‌ی کوروش از موزه‌ی بریتانیا به ایران اعلام کرده‌اند.

ایران کلیساهای خود را جهانی می‌کند

ثبت مجموعه کلیساهای ارامنه در آذربایجان، تعداد آثار ثبتی ایران در فهرست میراث جهانی یونسکو را به ۹ مجموعه افزایش می‌دهد. ایران یک‌بار دیگر نیز برای ثبت این مجموعه تلاش کرده بود که به دلیل نقص مدارک موفق نشد. کمیته میراث جهانی امسال بار دیگر ارگ بم را در فهرست میراث جهانی در خطر قرار داد و هم‌چنین از ایران خواست تا به تلاش‌های خود برای کم کردن از ارتفاع برج جهان‌نما در اصفهان ادامه دهد. ترکیب آثار ثبتی ایران در یونسکو، علاوه بر ارزش‌های معماری، به تنوع فرهنگی در این کشور نیز اشاره دارد.

آبشارهای شوشتر و فاضلاب شهری

سازه‌های آبی شوشتر که مجموعه‌ای است از یک کار مهندسی دقیق از دوران ساسانی، به دلیل ورود فاضلاب شهری احتمال دارد بخت ثبت شدن در فهرست میراث جهانی را به دست نیاورد. کارشناسانی از کمیته میراث جهانی به زودی با سفر به ایران این موضوع را از نزدیک بررسی می‌کنند. این سازه‌ها شامل رودها و کانال‌های مصنوعی، سدها و آب بندها، آبشارها و آسیاب‌های تاریخی است.

سکه‌های عرب - ساسانی

به کاربردن اصطلاح «عرب - ساسانی» برای تعدادی از سکه‌های قدیمی از سوی یک سایت فروش اینترنتی، تعجب و حساسیت تعدادی از کاربران ایرانی را در روزهای گذشته برانگیخت. اما واقعیت آن است که این اصطلاح در مورد سکه‌هایی که توسط اعراب از روی نمونه‌های ساسانی یزدگرد سوم و خسرو دوم ضرب شده به کار می‌رود. در این سکه‌ها تصویر شاه و آتشدان‌های ساسانی همچنان وجود دارد، اما کلماتی به عربی به آن اضافه شده است. در قرن اول هجری سکه‌های بیزانسی نیز توسط اعراب مورد استفاده قرار می‌گرفت.

هیبیس؛ معبد داریوش در مصر

معبد هیبیس در واحه الخرقه در مصر به دستور داریوش اول ساخته و وقف خدایان مصری شد. معبد برای قرن‌ها زیر شن نسبتا سالم باقی مانده بود. روی دیوارهای معبد نقش داریوش در هیأت یک فرعون و در کنار خدایان و الهگان مصری قرار دارد. در یکی دیگر از این تصاویر، داریوش به شکل یک کودک از سینه الهه‌ای شیر می‌نوشد. نام او نیز با خط هیروگلیف در نقاط مختلف معبد به چشم می‌خورد.

دژ ایرانی در مصر

باستان‌‌شناسان مصری خبر از کشف ساختمانی مربوط به دوران هخامنشی در سی کیلومتری آبراهه سوئز داده‌اند. با این حال هنوز اطلاعات دقیقی از ساختار معماری این ساختمان هخامنشی اعلام نشده است. حضور این سلسله ایرانی در مصر به دوران کمبوجیه باز می‌گردد. داریوش اول نیز راه‌آبی میان دریای سرخ و رود نیل را مجدداً برقرار کرد. روی مجسمه‌ای از او که در مصر ساخته شده در کنار خط میخی، علائم هیروگلیف مصری نیز به کار رفته است.

فتحعلی شاه چگونه آقای لوور شد

مولفان کتاب «سرزمین لوور»، کتابی که آثار این موزه بزرگ را از جنبه موضوعی بررسی کرده است، لقب غیر رسمی آقای لوور را به پرده‌ای نقاشی از دومین پادشاه قاجار داده‌اند. لباس‌های فاخر پادشاه، ریش بلند و سیاه، کمر تنگ و باریک و دستان ظریف و زنانه از خصوصیات اکثر تابلوهای موجود از فتحعلی شاه است. این پادشاه تصاویری از خود را توسط سفرایش به دربارهای اروپایی می‌فرستاد.

شهرهای فراموش شده

گرچه در تمام حوزه‌های تمدنی، شهرهای مهم فراموش‌شده‌ای وجود دارند، اما در ایران تعداد و پراکندگی این شهرها که روزگاری از زمره مهم‌ترین و کلیدی‌ترین شهرهای ایرانی بوده‌اند، پرسش‌برانگیز است. شهرهای فراموش‌شده به واقعیتی مهم نیز که همان انقطاع یا گسست فرهنگی است، اشاره دارند. در بسیاری موارد اطلاعات امروزی ما از این شهرها بسیار اندک و جزیی است.

ساختار شهر استخر

به تازگی آزمایش‌های ژئوفیزیک در بخشی از شهر استخر ساختاری شطرنجی را آشکار کردند که با شهرهای یونانی قابل مقایسه است. استخر در هفت کیلومتری شمال پارسه از مهم‌ترین شهرهای کهن ایران است و در یک بازه زمانی از دوران هخامنشی تا سده‌های چهارم و پنجم قمری رونق داشته است. اهمیت آیینی استخر برای ساسانیان، شاید قابل قیاس با اهمیت آیینی پارسه برای هخامنشیان باشد. کاوش‌ها و مطالعات شهر استخر به مدت هفتاد سال متوقف مانده بود.

سرنوشت نامعلوم گِل‌نوشته‌های هخامنشی و جام طلایی

خانواده قربانیان انفجاری در مرکز تفنگ‌داران آمریکایی در بیروت، بار دیگر درخواست تأمین غرامت خود را از طریق مصادره گِل‌نوشته‌های هخامنشی ایران که نزد دانشگاه شیکاگو به امانت گذاشته شده، مطرح کرده‌اند. پیش از این نیز خانواده قربانیان انفجاری در اورشلیم چنین درخواستی را ارائه کرده بودند؛ درخواستی که با معاهدات جهانی حفاظت از میراث فرهنگی در تضاد است. هم‌چنین در روزهای گذشته بحث در مورد تعیین اصالت یک جام طلایی منسوب به دوران هخامنشی که در بریتانیا به حراج گذاشته شده، بالا گرفته است.