با انتشار اسناد محرمانه ارتش امریکا در اینترنت، جان صدها افغانی که برای امریکایی‏ها در افغانستان به عنوان خبرچین کار می‏کنند، درخطر است. در این هفته بیش از نود هزار سند و پیام‏های محرمانه درباره عملیات نظامی ایالات متحده در افغانستان بر روی سایت Wikileaks منتشر شده است.

در چهارشنبه بیست و هشت جولای مجله تایمز اعلام کرد که محتوای این اسناد جزییات عملیات ارتش امریکا در فاصله سال‏های ۲۰۰۴-۲۰۰۹ را دربرمی‏گیرد. بیشتر این اسناد مربوط به دوران ریاست جمهوری جرج بوش است.

ژورنالیست استرالیایی، سردبیر و موسس سایت Wikileaks

جولیان آسانژ Julian Assange، ژورنالیست استرالیایی، سردبیر و موسس سایت Wikileaks، سایتی که اغلب گزارش‏های های محرمانه، اخبار تکان‏دهنده و افشا نشده را فاش می‏کند، پس از انتشار این اسناد گفت که او و همکارانش جان کسی را به خطر نیانداخته‏اند. او گفت که تا کنون در مورد پانزده هزار سند، هویت خبرچین‏ها و گزارش گران اطلاعات مهم، محفوظ مانده است.

با این وجود مجله تایمز ادعا می‏کند که با یک بررسی سریع دو ساعته می‏توان نام صدها نفر را در این اسناد پیدا کرد. این افراد شهروندان افغانی هستند که در جنگ علیه طالبان و القاعده با گزارش اطلاعات مهم با ارتش امریکا همکاری کرده‏اند. این احتمال وجود دارد که ارتش طالبان و هواداران القاعده بتوانند خبرچین‏های محلی را شناسایی کرده و از آنان به عنوان همکار دشمن و خائن انتقام بگیرند.

در یکی از این اسناد نام و محل سکونت بعضی از اعضای فعال جناح طالبان که خواهان ترک اردوگاه‏های نظامی و پیوستن به دولت حمید کرزای هستند، ذکر شده است. از سوی دیگر مقامات امریکایی تلاش می‏کنند که از درز بیشتر اخبار و اسناد محرمانه به بیرون جلوگیری کنند.

اخیرا رسانه‏های امریکایی فاش کردند که برادلی مانینگ Bradly Manningبیست و دوساله یکی از مفسران سیاسی وزارت دفاع، از افراد مظنون در این ماجرا است.برادلی درحال حاضر در بازداشت بسر می‏برد. او اطلاعاتی شامل فیلم و عکس، از حمله یک هلی‏کوپتر جنگی در عراق را در اختیار سایت افشاگر، جولیان آسانژ قرار داده است.

کسانی که اسرار جنگی را فاش می‏کنند. در اکثر موارد دلایل موجهی برای این کار دارند. با این کار آنها هم به افشاگری در مورد اقدامات غیرقانونی دولت‏ها، سازمان‏های مسئول، و هم آشکار کردن نقاط ضعف آنها پرداخته، و با فاش کردن اعمال غیرقانونی می‏توانند مستقیم و غیر مستقیم در پخش اخبار و دفاع از حقوق قربانیان صدمه دیده موثر باشند. شبکه اطلاع رسانی اینترنت در این موارد می‏تواند بسیار موثر باشد و سریعا توجه دنیا را به معضلات و نابسامانی‏ها جلب کند.

سایت Wikileaks در سال ٢٠٠٧ با انتشار گزارشی تحت عنوان Collateral Murder، همراه با فیلم و عکس درباره کشته شدن دو خبرنگار انگلیسی که برای خبرگزاری رویتر کار می‏کردند و هم‏چنین مرگ چند عراقی در حین عملیات جنگی توانست توجه رسانه‏ها و افکار عمومی جهان رابه واقعیات تلخ جنگ جلب کند.

جولیان آسانژ

جولیان آسانژ انتشار هزاران سند در مورد جنگ افعانستان را با انتشار اسناد حزب کمونیست آلمان شرقی پس از فروپاشی بلوک شرق و برچیدن دیوار برلین در سال ١٩٨٩ مقایسه می‏کند. اسنادی که جنایات حزب کمونیست و سیستم امنیتی در این کشور را برملا کردند.

مفسران سیاسی با بررسی هزاران سندی که در رابطه با جنگ در افغانستان منتشر شده، چشم‏اندازی تیره و تار و ناامیدکننده از نبرد فعلی و حضور نیروهای امریکایی در این کشور را ترسیم می‏کنند. این اسناد می‏گویند که جناح طالبان هنوز قدرتمند است و جنگ در افغاستان ادامه خواهد یافت.

جولیان آسانژ سه‏شنبه گذشته اعلام کرد که نمی‏داند چه کسی این اسناد را به سازمان او فرستاده است. او گفت، سایت Wikileaks طوری طراحی شده است که هویت اشخاص و فرستندگان خبرها آشکار نخواهد شد.

مخفی نگه داشتن منابع اصلی برای حفظ اشخاص از گزند سازمان‏های امنیتی، جاسوسی و شرکای ذی‏نفع‏شان خیلی اهمیت دارد. آسانژ می‏گوید که او و همکارانش از کمک متخصصان نظامی و مشاوران امنیتی که می‏توانند صحت این گزارش‏ها را تایید کنند، بهره‏مند بوده‏اند.

وزیر دادگستری امریکا Eric Holder، این هفته اعلام کرد که پنتاگون تحقیقی را درمورد نحوه درزکردن این اسناد به بیرون آغاز کرده است تا بتواند هویت اکثر افراد خبرچین را مشخص کند.

سایت Wikileaks، اعلام کرده است که اسناد دیگری درباره جنگ در عراق در اختیار دارد که انتشار آنها برای مردم امریکا و جهان شوکه کننده خواهد بود. جولیان آسانژ می‏گوید که پانزده هزار سندی که در آینده منتشر خواهد شد، از جمله شامل اخبار سفارتخانه‏های امریکا در سراسر جهان، معاملات اسلحه، مذاکرات پشت پرده و اظهارنظرهای سانسور نشده مقامات امریکایی درباره سران دولت‏ها و غیره است.

او می‏گوید، انتشار اسناد جنگی فعلی برای دولت امریکا یک فاجعه است، اما انتشار منابع بعدی می‏تواند فاجعه‏ای به مراتب بدتر باشد و ضربه‏ای جدی و غیرقابل جبران به سیاست‏های خارجی دولت امریکا در جهان بزند!

مهدی کروبی، از رهبران مخالفان دولت در نامه‌ای خطاب به احمد جنتی، دبیر شورای نگهبان وی را «شریک دزدان رای مردم» دانست.

وی خطاب به دبیر شورای نگهبان نوشت: «ردپای اعمال نابخردانه شما در پس همه حوادث قبل و بعد از انتخابات مشهود است و متأسفانه همه جا علیه مردم و به نفع جریان خشونت‌گرای سرکوب‌گر بوده‌است.»

در این نامه که در تارنمای سحام نیوز، پایگاه رسمی حزب اعتماد ملی منتشر شده، مهدی کروبی اعلام کرده با وجودی که امید به رسیدگی به شکایتش ندارد، اما در محاکم رسمی جمهوری اسلامی از اتهامات وارده از سوی احمد جنتی شکایت خواهد کرد.

احمد جنتی در سخنرانی که هفته جاری در مسجد جمکران قم داشت،با «سران فتنه» نامیدن رهبران معترضان، آنها را متهم به گرفتن یک میلیارد دلار از طرف آمریکا کرد.

وی گفته بود اسنادی دارد که نشان می‌دهد آمریکایی‌های این پول را از طریق افراد سعودی به «سران فتنه» داده‌اند.

آقای کروبی در واکنش به این ادعاها آورده است: «هر دليل و مدرک و سندی داريد افشا کنيد وگرنه دروغگويی و رسوايی بيش از پيش شما را آشکارا و در هر کوی و برزنی و با هر روشی که ممکن باشد جار خواهم زد.»

وی می‌گوید که پس از وقایع انتخابات عده‌ای به «ریاکاری، دغل بازی، عوام فریبی، آدم کشی، دین فروشی و زاهد نمایی» مشهور شده‌اند که احمد جنتی اگر یکی از «مصادیق بارز» آن نباشد، «جاده صاف کن» آنان برای دستیابی به اهداف‌شان بوده‌است.

احمد جنتی، از روحانیون هوادار محمود احمدی‌نژاد است و در یک‌سال اخیر بارها از سرکوب مخالفان دولت حمایت کرده‌است.

در بخشی از این نامه آمده‌است: «آنچه را شما فتنه می‌نامید و برایش سر و دست و پا می‌تراشید، انتخاباتی بود که طبق معمول توسط شما و اتاق‌های فکر هدایت‌کننده امثال جنابعالی در شورای نگهبان و وزارت کشور و … مهندسی شد تا در شکلی ظاهرالصلاح مطلوب مهندسان انتخابات را فراهم آورد.»

دبیر کل حزب اعتماد ملی با یادآوری اینکه آقای جنتی در «پایان راه زندگی» قرار دارد، از وی خواسته‌است که «توبه» کند و از مردم ایران «طلب بخشایش» کند.

میرحسین موسوی، از رهبران معترضان به نتایج انتخابات ریاست جمهوری می‌گوید: «در زمان جنگ عده‌ای به بهانه‌ی جلوگیری از درز اخبار، دولت را از اداره‌ی عملی جنگ و طراحی‌های نظامی کنار گذاشتند.»

این پرسشی است که با آقای ابوالحسن بنی‌صدر، نخستین رییس‌جمهوری اسلامی ایران در میان گذاشته‌ام.

آقای بنی‌صدر چرا ناگفته‌های جنگ را نمی‌گویند؛ به دلیل مصلحت مردم یا نظام؟

هرگاه کسی از حقی آگاه شد، در لحظه‌ی آگاهی باید به اطلاع مردم برساند. والا فردا بر فرض این که ایشان ناچار بشوند و بگویند، تاریخ است. حال این که اگر در زمان خود گفته بود، ای بسا این جنگ هشت‌سال به طول نمی‌انجامید، یک نسل ایرانی هم قربانی نمی‌شد و هزارمیلیارد هم به‌ قول آقایان به ایران ضربه نمی‌زد.

بنی‌صدر نخستین رییس جمهوری اسلامی ایران

آقای بنی‌صدر به نظر شما این ناگفته‌ها چه هستند؟

باید بگویم که در داخل کشور یک مسئله است، در خارج از کشور مسئله به ترتیب دیگری است. مثلاً فرض کنیم که ایران‌گیت در داخل هنوز ناگفته است. عموماً سانسور است و کسی نمی‌داند که آن افتضاح معروف چه بود و چه شد، اما در خارج از کشور نه. در آمریکا چندین تحقیق انجام گرفته است و ایرانی‌هایی که از داخل اطلاع گرفته‌اند، ازجمله خود من، مرتب این افتضاح بزرگ را انتشار دادیم. انتشار آن هم از طریق ما مطرح شده است. اول آن نقشه‌ای که در بیروت در «الچراغ» انتشار یافت و بلافاصله هم در پاریس ما افشا کردیم.

بعد، تحقیقاتی در آمریکا انجام شد. یا مثلاً در داخل کشور از اکتبرسورپرایز، آن سازش پنهانی سر گروگان‌ها، هیچ کسی خبر ندارد. سانسور است. یا مثلاً در داخل ایران کسی از این محاکماتی که در خارج در باب ایران‌گیت انجام گرفت ازجمله در انگلستان و وزیر دفاع خانم تاچر، آلن کلاک در دادگاه گفت که جنگ در سود انگلستان و غرب بود و ما اسباب ایجاد و ادامه‌اش را فراهم کردیم، اطلاعی ندارد. یا مثلاً سندهایی در آمریکا رو شده است، درباره‌ی این که چگونه صدام را آماده‌ی حمله به ایران کردند و چگونه اسباب ادامه‌ی جنگ را فراهم کردند، هیچ‌کدام بر عموم مردم ایران معلوم نیستند.

حالا از این‌ها که بگذریم، آقای مهندس سحابی در «ایران فردا» انتشار داد که صد میلیارد دلار پول گم شده است. در مجلس به اصطلاح تحقیق کردند و گفتند: صدوپنج میلیارد دلار گم شده است. خب در داخل کشور هیچ کسی از حساب و کتاب این مسائل اطلاعی ندارد.

در همان دوره‌ی هشت ساله‌ی جنگ، در خرداد ۶۰ قرار بود هیئت عدم تعهد به ایران بیاید و جواب مساعد صدام را بیاورد. کشورهای خلیج فارس هم پذیرفته بودند که به ایران غرامت بدهند. خب کودتا شد و جنگ ادامه یافت.

آن قسمت‌هایی که مربوط می‌شود به ایران ، به ربط این کودتا با ادامه‌ی جنگ و اصلاً عوامل برانگیزنده‌ی آقای خمینی به ادامه‌ی جنگ، همه بر مردم ایران مخفی است. اگر در زمان خودش در داخل کشور گفته شده بود، آن‌وقت خیلی چیزها را عوض می‌کرد، اما اگر حالا هم گفته شود، باز خیلی چیزها را عوض می‌کند. برای این که گذشته‌ای را روشن می‌کند و معلوم می‌کند چرا وضعیت ایران امروز این‌طور است.

شما در همان زمان جنگ مدتی فرمانده‌ی کل قوا بودید. خیلی‌ها هم الان می‌گویند که هنوز همه‌ی حقایق آن دوره گفته نشده است. شما این ناگفته‌ها را تا به‌حال گفته‌اید؟

آن‌چه مربوط بوده به دوره‌ی تجاوز عراق و آن دوره‌ای که من تصدی داشتم، به تفسیر و طی سی‌سال مرتب گفته‌ام. آن‌چه‌ مربوط به اکتبرسورپرایز می‌شد را خود من وقتی به خارج آمدم مطرح کردم؛ با بی‌بی‌سی مصاحبه کردم و همان اول هم گفتم که برای افشای روابط ارگانیک میان خمینیسم و ریگانیسم به خارج آمده‌ام.

پس افشا را شروع کردم تا امروز. تازه‌ترین مطلبی که درباره‌ی مسئله‌ی اکتبر سورپرایز انتشار داده‌ام مربوط به ده روز پیش می‌شود. همین‌طور در مورد جنگ. خود من وقتی به خارج آمدم، اصلاً در آن بیانیه‌ی ۲۲ خرداد شصت که در مجلس هم خوانده شد، دلایلی که کودتا شده است را توضیح دادم که یکی از آنها ادامه‌ی جنگ بود برای رسیدن به اهدافی که متأسفانه همه‌ نیز تحقق پیدا کرد.

وقتی به خارج آمدم، در «خیانت به امید» به تفصیل به آنها پرداختم و طی این مدت هم افشا کرده‌ام.

آن‌چه بعد از کودتا انجام شده و از داخل به من اطلاع داده‌اند، در باب اکتبرسورپرایز، ایران‌گیت، ادامه‌ی جنگ، این که یکی از اهداف ادامه‌ی جنگ این بوده که ارتش را از نفس بیندازند و سپاه را ستون فقرات رژیم کنند، استقرار ولایت مطلقه‌ی فقیه، کشتارها در زندان‌ها و ...همه‌ی این‌ها را به تفصیل در این مدت سی‌سال انتشار داده‌ام.

ناگفته‌ای که من از آن اطلاع داشته باشم و انتشار نیافته باشد، خوشبختانه یکی هم نیست. حال این که من بگویم تمام آن‌چه را من انتشار داده‌ام، همه‌ی حقایق بوده که می‌بایست مردم ایران از آن اطلاع پیدا کنند، نه! برای آن که بخشی از آن نزد آقای خمینی و فرزند ایشان آقای احمد خمینی بوده است. آقای حسن‌آقا گفته که پدر ایشان گنجینه‌ی اصرار رژیم بود. او را هم که از بین بردند، برای این که آن گنجینه افشا نشود.

حالا این پرسش را مطرح می‌کنم که اگر آقای میرحسین موسوی این ناگفته‌ها را بگویند، شما را هم دربرمی‌گیرد؟

طوری که از گفته‌ی ایشان معلوم می‌شود، گویا ایشان ناگفته‌های دوره‌ی تصدی خود را می‌خواهد بگوید. آن دوره‌ای که من تصدی داشتم، او تصدی نداشت که از چیزی آگاه باشد و حالا بخواهد بگوید. در آن مورد هم چیزی مخفی نمانده است، جز این که همین مسئله‌ و ماجرای این که در داخل دروغ می‌گویند.

میرحسین موسوی: مجبورم ناگفته‌های جنگ را بگویم

مثلاً آقای هاشمی رفسنجانی می‌گوید کسی به ایران غرامت نمی‌داد. سه جا در کتاب «عبور از بحران» می‌گوید که قرار بر دادن غرامت به ایران بود. یا پیشنهاد هیئت عدم تعهد که عراق هم پذیرفته بود که اگر پذیرفته شده بود، در خرداد شصت جنگ تمام می‌شد، یک نسل ایرانی قربانی نمی‌شد و ایران هم به این روز گرفتار نمی‌شد.

استبداد هم نبود و احتمالا ایران رشد هم کرده بود. الان کشوری بود با اقتصادی رشدیافته و جامعه‌ی آزادی بود. اینها همه گفته شده‌اند و چیز ناگفته‌ای نمانده است. جز همین که مثلاً ایشان می‌گویند، بله، فلان جلسه‌ای بود و این طوری تصمیم گرفتند که برای ادامه‌ی جنگ باید کودتا کرد.

بدین‌ترتیب کودتا شد و من این طور اطلاع دارم. یا مثلاً در مورد اکتبرسورپرایز این طوری تصمیم گرفتند، چون یک‌سر اکتبرسورپرایز هم در حزب جمهوری اسلامی بود. از این‌گونه امور مثلاً ایشان اطلاع داشته است. یا در همان زمان یا بعد اطلاع یافته است که اینها در صورتی که ایشان اطلاع یافته باشد و بخواهد انتشارشان دهد ذی‌قیمت هستند.

آقای بنی‌صدر شما اشاره کردید که این جنگ باعث به‌وجود آمدن اوضاع امروزی در ایران شده است. پرسش‌های جامعه این است که این جنگ را چه کسانی ادامه دادند و یا چه کسی ادامه داد؟

یک عامل آن قطعاً آقای خمینی بود. برای این که چندبار هم که رفتند و به او گفتند که جنگ را خاتمه بدهید، گفت بروید دعا کنید که من زودتر بمیرم. تا من هستم، جنگ هست. یک عامل او بود. آن زمان حکومت آقای رجایی و همین‌طور رهبران حزب جمهوری اسلامی می‌گفتند جنگ نعمت است، به لحاظ این که به آنها فرصت می‌داد اولاً استبداد خویش را برقرار کنند؛ ثانیا ناتوانی‌ها و بی‌کفایتی‌های‌شان را تحت این بهانه که جنگ هست، توجیه کنند و بپوشانند.

پس آنها هم شرکت داشتند. آن بخش از رهبران سپاه پاسداران که آن زمان نیرویی به حساب نمی‌آمدند، ولی می‌خواستند از جنگ استفاده کنند و ارتش اول بشوند، قطعاً یکی از عامل‌های ادامه‌ی جنگ بودند. مثل همین آقای محسن رضایی و همانندهای او. اینها همه کسانی بودند که خواهان ادامه‌ی جنگ بودند.

البته این‌هایی هم که بعد شدند مافیا، هنوز مافیای نظامی‌ـ مالی نشده بودند. این مافیای نظامی‌ـ مالی‌ها مربوط به دوره‌ی بعد از آقای هاشمی رفسنجانی است. آنها هم مایل به ادامه‌ی جنگ بودند، برای این که سودی عظیم از تجارت محرمانه‌ی اسلحه می‌بردند.

آخرین پرسشم این است: شما دلایل این مشاجره‌های اخیر را مثلاً بین آقای رفیق‌دوست و آقای میرحسین موسوی در چه می‌دانید؟

خیلی روشن است. جمهوری اسلامی یک رژیم ناتوان است، تابع قانون است، تقسیم به دو: حذف یکی از آن دو. روش کارش هم یکی است. یعنی از همان اول که اینها می‌خواستند استبداد را برقرار کنند، همین روش را به‌کار بردند. هرجا هم با هر کسی درافتادند، تقصیرات اول و آخر دنیا را گردن او انداخته‌اند.

حالا هم انداخته‌اند گردن آقای میرحسین موسوی که اگر او نبود، حکومت او نبود و مثلاً یکی از خود این آقایان بود، به‌قول آقای رفیق‌دوست، بغداد را هم گرفته بودند. دروغ می‌گویند. آنها توانایی گرفتن بغداد را نداشتند و اساساً نمی‌خواستند که بگیرند. فرض کنید که از طریق نظامی، ارتش عراق شکست می‌خورد. آن قدرت نظامی‌ای که ارتش عراق را شکست می‌داد، وزنه‌ای در جامعه‌ی ایران و در سیاست ایران پیدا می‌کرد که به راحتی نمی‌شد کنارش گذاشت. چون در آن زمان نقش اول را هنوز ارتش در اختیار داشت، پس نمی‌گذاشتند ارتش پیروز شود.

بعد سپاه این نقش را پیدا کرد. اصلاً ماجرای ایران‌گیت یعنی چه؟ یعنی این که این ملایان حاکم چون می‌ترسیدند از این که پیروزی نظامی به‌دست بیاید و دلیلی شود بر این که نیروی نظامی بی‌کفایتی آنها را جبران کرده است، ترتیب کار را جوری می‌دادند که پیروزی سیاسی از طریق حکومت ریگان به دست بیاید.

به این دلیل است که غرب موفق شد آقایان را فریب دهد و آنها را وسیله‌ای برای ادامه‌ی جنگ کند. نتیجه‌ی ادامه‌ی جنگ این شد که سرانجام آقای خمینی جام زهر را سر کشید، ولی هیچ پیروزی نظامی هم در میان نبود که کسی بتواند ادعای آن را داشته باشد. می‌بینید که امروز هم کسی نمی‌تواند ادعا کند. تازه هم که مدعی می‌شوند، می‌گویند که اگر آقای میرحسین نبود، ما پیروز می‌شدیم.

یعنی قبول می‌کنند که شکست خورده‌اند. حالا می‌خواهند این شکست را بیندازند گردن آقای میرحسین موسوی، ولی عامل اصلی شکست همان‌هایی بودند که می‌خواستند استبداد را برقرار کنند. هم از نظر این که نمی‌خواستند چنین وزنه‌ای به‌وجود بیاید.

الان شما سپاه را می‌بینید که چه وضعی در رژیم دارد. در عمل دولت در تصرفش است. حالا فرض کنید که سپاه آن زمان با پیروزی در جنگ وزنه پیدا می‌کرد. خیلی زودتر این استبداد برقرار شده بود و الان وضعیت ایران هم طوری دیگری شده بود. اگر شما توجه کنید، می‌بینید که در طول این مدت هشت سال جنگ، فرماندهان قابل ارتش را بلافاصله بعد از کودتا، با آن ماجرای سقوط هواپیما که فراهم کردند، کشتند.

آن هایی را هم که نکشتند، کنار زدند. در سپاه هم نگذاشتند یک نفر به‌عنوان مستعد و شاخص و دارای قابلیت فرماندهی رو بیاید. حالا هم شما نمی‌توانید بگویید که در جنگ هشت‌ساله ما هشت سردار داریم که اینها در جنگ قابلیت به‌خرج دادند. به اصطلاح دلیل آن شکست، یکی این رژیم است که می‌خواست استبداد خودش را بدون یک قدرت نظامی مزاحم داشته باشد.این اما امروز موضوع نزاع شده است.

اصلاً قضیه‌ی انفجار حزب جمهوری اسلامی هم همین طور است. تا حالا آن ماجرا را به هشت دسته نسبت داده‌اند. حالا رسیده نوبت به جنگ. فردا نوبت یک چیز دیگر می‌شود. حتی ‌می‌بینید که آقای سردار مشفق درباره‌ی گروگان‌گیری می‌گوید که این میدین یواس‌آ بوده. طرحش را آمریکایی‌ها خودشان ریختند و آقای موسوی خوئینی‌ها هم اجراکننده‌اش بوده است.

چیزی که آقای خمینی می‌گفت انقلاب دوم است، حالا شده است یک عمل خیانت‌آمیز و می‌خواهند مقصر پیدا کنند و می‌اندازند گردن موسوی خوئینی‌ها. بنابراین چیزی که شما می‌بینید، طبق آن روشی است که اینها در مدت سی سال داشته‌اند.

ایرانیان که بودند؟ خرد ایرانیان چه بود؟ خاستگاه این خرد کجا بود و چه بود؟ ایرانیان چه گونه از یک جامعه‌ی چند فرهنگی و چند عقیدتی به یک جامعه‌ی تک فرهنگی و تک عقیدتی رسیدند؟ خاستگاه اهورا و اهریمن کجا ست؟ دیوها چه کسانی بودند؟ ایزدهای ایرانی که بودند، چه می‌خواستند و چه شدند؟ زرتشت که بود، چه می‌خواست و چه کرد؟ محمد که بود، چه می‌خواست و چه کرد؟ فراز و فرودهای تمدن ایرانیان کی بود، چه بود و چه شد؟ و ...

جستارهایی که از این پس در زیر عنوان جست و جوی خرد ایرانی، منتشر می‌شود، بر آن است تا در گذر از متن‌های کهن ایرانی - آیینی و ادبی - و متن‌های معتبر تاریخی، پرسش‌های بالا و ده‌ها پرسش دیگر را به چالش بگیرد و نشان بدهد که چرا و چه گونه خردزمینی، تأمل‌پذیر و مستقل ایرانی ضعیف و محو می‌شود، چه گونه عقیده‌ی تک‌خدایی، آسمانی و وابسته جایگزین آن می‌شود و به دنبال خود نظام‌های خودکامه و سرانجام حکومت اسلامی را بر ایران و ایرانی حاکم می‌کند.

شکل‌گیری‌ بنیادهای فرهنگ و خرد ایرانی- ۱

از آن جا که به جز چند نگاره‌، مقداری ظرف‌های سفالی و شئی‌های فلزی هیچ متنی از دوره‌های پیش از هخامنشان باقی نمانده است، ناگزیر دریافت‌های متنی‌ِ هر پژوهشگری از این دوره بیش‌تر بر داده‌های تاریخی و ادبی‌ِ دوره‌های بعد استوار است. متن‌های بازمانده‌ای که خواننده را به کم و کیف سده‌‌های گذشته هدایت می‌کنند، به جز متن‌هایی چون خدای‌نامه، شاه‌نامه‌ی ابوالقاسم فردوسی، ویس و رامین اسعد گرکانی، درخت آسوریک، یادگار زریران، شهرستان‌های ایرانشهر، کارنامه اردشیر بابکان و متن‌های یونانی چون تاریخ هردوت، بقیه‌ی متن‌هایی که به فرهنگ کهن ایران پرداخته‌اند، بیش از آن که اعتبار ادبی و تاریخی داشته باشند، متن‌هایی‌اند در راستای استوره‌ها، آیین‌ها و دین‌های کهن که از زبان‌های اوستایی، پهلوی، پارتی، سغدی، خوارزمی و بلخی ترجمه می‌شوند: چون اوستا (گاهان، یسنه‌ها، یشت‌ها، خرده اوستا، ویسپرَد)، گزیده‌های زادسپرم، بندهش، دینکرد، وندیداد، مینو خرد، کفالایه، گزارش گمان‌شکن و ... که سرودها و آموزه‌های معتقدانِ آیین‌های زروانی، به‌دینی (زرتشتی)، مانوی و مزدکی هستند.

زرتشت در سی سالگی

به بیان دیگر چون مهم‌ترین متن‌های موجود در دوران ساسانیان، سامانیان، آغاز غزنویان، تا سده‌ی دهم میلادی، نوشته یا ترجمه شده است، جست و‌جو گر شناخت فرهنگ کهن و به ویژه خرد ایرانی، ناگزیر است هدف خود را از طریق پژوهش توأمان در فرهنگ (متن‌ها، نگاره‌ها، پیکره‌ها، نشانه‌ها) و تاریخ (چه گونگی‌ حکومت‌ها) دنبال کند.

آن چه، با توجه به همه‌ی داده‌های تاریخی و فرهنگی، بیش از هر موضوع دیگری در باره‌ی ایران می‌توان به آن اشاره کرد، تمدن گسترده‌ی آن است. تمدنی در وسعتی حدود سه هزار کیلومتر مربع که از قلمرو قوم‌های متفاوت و حکومت‌های کوچک شکل می‌گیرد. تمدنی در امپراتوری‌ِ بزرگی که از شمال تا دریای آرال، دریای کاسپین (خزر)، دریای سیاه و مصب رودخانه‌ی دانوب ادامه می‌یابد، از جنوب تا خلیج فارس، از مشرق تا آن سوی آمودریا (جیحون)، کرانه‌ی سیردریا (سیحون) و دره‌ی سند و از غرب تا مصر و صحرای لیبی را می‌پوشاند.
تمدنی از این دست که شکوفایی‌‌اش را از ریشه در هم‌زیستی‌ِ فرهنگ‌های سومری، اکدی، ایلامی و حوری به دست می‌آورد، سامان ویژه‌ای به هویت، خرد و فرهنگ مادها و پارس‌ها می‌بخشد. هویتی که به دلیل محصور بودن در جغرافیایی مشخص و قانون‌مداری‌ِ همه‌ی قوم‌ها و فرهنگ‌ها بر محور یک نظام زمینی در دوران هخامنشیان، از جانب یک شخص حقیقی، کورش پویا می‌ماند و به رغم تجاوزهای ژرفی که از جانب مقدونیان، عربان، ترکان و مغولان در یک هزاره صورت می‌گیرد، هم چنان به حیات خود ادامه می‌دهد. هویتی که شاخص‌ترین رکن فرهنگی‌ِ خود، زبان فارسی (پهلوی – دری) را حفظ می‌کند و هم چنان ایرانی نامیده می‌شود.

به روایت دیگر، ایران تنها سرزمینی است که مردم قلمرو آن، اعم از لشکری، روحانی، کشاورز، دام‌دار، صنعت‌گر، ایلی و شهری، تحت لوای نظامی کشوری و ایجاد جامعه‌ای شهری که در بیست و پنج سده‌ی پیش ایرانی نامیده می‌شوند، هنوز به نام ایرانی معرفی می‌شوند. در واقع، از میان تمدن‌های بزرگ تاریخ، ایلامی‌ها، آشوری‌ها، بابلی‌ها، مصری‌ها و یونانی‌ها، ایران تنها ملتی است که به زغم درگیر شدن با فرهنگ‌های بزرگ هلنی، بودایی، یهودی، مسیحی، اسلامی و یاسایی، توانسته است هویت ملی‌ِ خود را همراه زبان خود حفظ کند.
این واقعیت آن چنان ریشه در هویت ایرانی دارد، که حتا سردمداران مسلمان و پژوهشگران اسلامی نیز هرگز نتوانسته‌اند فرهنگ ایران و ایرانی را بعد از هزار و چهار صد سال هم‌زیستی با اسلام، ملتی به تمامی اسلامی بنامند و به دلیل این که خرد و فرهنگ ایرانی ریشه و بنیادی زمینی دارد و نه آسمانی، ناگزیر از بیان ترکیب ایرانی – اسلامی می‌شوند.

بنیاد حکومت هخامنشیان

در نخستین امپراتوری‌ِ بزرگ ایران هیچ نیروی آسمانی نقش ندارد. شکوه و بزرگی‌ِ هخامنشیان بر پایه‌ی قانون‌ها و نظام‌های لشکری، اجتماعی و سیاسی شکل می‌گیرد. هم‌ چنین این خون مادها یا پارس‌ها یا قوم‌های دیگر نیست که خرد و فرهنگ و نهایت هویت ایران را می‌سازد؛ مردمانی با خون‌های قبیله‌های متفاوت، تنها بر مبنای نظامی که بر خاک آن‌ها فرمانروایی می‌کند و منش و آیین آن‌ها را به رسمیت می‌شناسد، خود را ایرانی می‌نامند و ایرانی نامیده می‌شوند.

اگر چه سرانجام در ایران نیز، در مقاطعی آیین و خون بر خاک و قانون غلبه می‌کند، اما هیچ کدام از بنیادهای امپراتوری‌‌های بزرگ ایرانی ‌تا پیش از تجاوز عرب‌ها، بر اساس فرمان‌ها یا «تو باید»‌های آسمانی استوار نمی‌گردند. امپراتوری‌ِ ساسانیان نیز تا پیش از سال‌های فروپاشی‌اش، به رغم رسمی کردن به‌دینی، بنیادهای زمینی دارد و فرمان بیش‌تر پادشاهان بر محور قلمرو سیاست زمان شکل می‌گیرد تا بر محور قلمرو یک آیین ازلی و ابدی.

به همین دلیل، به ‌رغم این که در استوره‌های کهن، دوره‌ی پیشدادیان، پادشاهان ایرانی مقامی زمینی – آسمانی دارند، دیگر هیچ انسانی به مقام تقدس نمی‌رسد. هیچ مقامی رابط میان مزدااهوره و انسان‌ها نمی‌گردد. هیچ کجا معبدی یا محل نیایشی برای انسانی ساخته نمی‌شود. ستایش‌ها یا پرستاری‌ها از ایزدها و نمادهای آن‌ها همراه با سرور و شادی است و نه اندوه و زاری. هر گونه نیایشی ارزش‌گذاشتن به موهبت‌های طبیعت است و ‌اهرمی برای پویایی‌ِ بیش‌تر جامعه و نه استغاثه و انفعال مردمان.

این حقیقت درخشنده در باورهای آیینی‌ِ آریایی‌ها و همه‌ی قوم‌ها و حکومت‌های کوچک ایرانی، هم پادشاهان پیشدادی یا استوره‌ای و هم پادشاهان کیانی یا تاریخی دیده می‌شود. درست زمانی که قوم‌ها یا مردمان سرزمین‌های دیگر، به دور بیش‌تر نیازهای (تابوهای) خود آیین‌هایی به دور از کنش‌های طبیعت به وجود می‌آورند و اندیشه و کردار و گفتار خود را بر محور نمادهایی بدون مابه‌ازاهای طبیعی استوار می‌گردانند، ایزدهای ایرانی همه نمادهایی برآمده از عنصرهای بزرگ طبیعت هستند. نه یهوه‌ وجود دارد و نه الله.

مزدااهوره، ایزدی نیازمند ایزدهای دیگر

مزدااهوره نیز که در دوره‌ی ساسانیان، دور از نظر زرتشت در سرودهای پنج‌گانه‌ی گاهان، تا حد یک خداوند دست‌نایافتنی، متصور نشدنی و دور از باورهای طبیعت بزرگ می‌شود، باز وجودی است هم سان با بعضی از ایزدان و نیازمند به دیگران و در ارتباط مستقیم با جهان معاصر یا جغرافیایی که باورمندان به آن در آن زندگی می‌کنند.

«آفریدگار اهوره‌مزدا در ایران‌ویچ بر کرانه‌ی [رود] دایتیای نیک بر تخت زرین، بر بالش زرین، بر فرش زرین، در برابر بِرَسم گسترده، با دستان سرشار او را بستود. ... و از وی خواستار شد:

ای اندروای زبردست!
مرا این کامیابی ارزانی‌دار که آفرینش انگرَمینو را درهم شکنم و آفرینش سپندمینو را پاس بدارم.»¹

در بند بالا درخواست کمک اهوره‌مزدا از ایزد اندروای آشکارا دیده می‌شود ودر بند زیر، هم‌سانی و برابریِ ایزد مهر با اهوره‌مزدا:

«اَهوره مزدا به سپیتمان زرتشت گفت:

ای سپیتمان!
بدان هنگام که من مهر فراخ چراگاه را هستی بخشیدم، او را در شایستگیِ ستایش و برازندگیِ نیایش، برابر با خود – که اهوره مزدایم- بیافریدم.»²

سرستون اهورامزدا، موزه سنگ تاق بستان، کرمانشاه

از کهن‌ترین باور آریایی‌ها، ایزد مهر، اگر چه نمادهای آن تا پیش از تجاوز عرب‌ها به ‌ایران فراوان دیده می‌شود و هم‌ چون اَناهیتا بیش از هر ایزد ایرانی در ایران و سرزمین‌های دیگر محبوب است و پیروان بسیاری در تمام طبقه‌های اجتماعی می‌یابد، به جز فصل مهریشت در اوستا، روایت مستقلی در دست نیست.

افسانه‌ها و استوره‌های آریایی‌ها، آیین‌ها و منسک‌های‌ ایزدهای کهن قوم‌های سرزمین‌های ایران، حتا ایزد مهر، که شأن مینوی و مادی‌ِ آن در تمام آیین‌های مزدیسنی‌، در نمادهایی از خورشید و آتش تداوم می‌یابد و جوهر هستی‌ِ گیهان‌شناسی‌ِ آن‌ها برآمده از فلسفه‌ی وجودی‌ِ مهر است، از سویی از جانب زرتشت در سرودهای پنج‌گانه‌ی گاهان نادیده گرفته می‌شود و از سوی دیگر از جانب مغان، موبدان و هیربدان دوره‌ی ساسانیان که آیینی نو از به‌دینی (زرتشتی)، اوستا‌ی نو را تدوین و تبلیغ می‌کنند و بر همه‌ی امور دینی، سیاسی و اجتماعی‌ِ زمان خود دخالت دارند، تبدیل به محور قدرت ایزدها می‌گردد. به همین دلیل قدمت و ویژگی‌های کهن آن، چنان که بوده و شایسته‌ی منزلت آن است، نانوشته می‌ماند.

سهم ایزد مهر که در متن‌های فارسی میترا و میثَره نیز نام آن را می‌نویسند، بیش از ایزدهای دیگر است و توانسته به رغم حذف‌های دوره‌ای، باز جای‌گاه خود را به عنوان یک ایزد برتر، ایزد روشنایی و بخشندگی و پیمان‌وارگی حفظ کند. نقش مداوم آن در طول سده‌های بسیار، با وجود حضور ایزدهای دیگر، نشان می‌دهد که بیش از هر ایزد دیگری نزدیک به نیازها و خواست‌های انسان است. ایزدی که با حضور مزدااهوره و سیاست مغ‌ها در دوره‌های گوناگون، آرام آرام در ایران فراموش می‌شود.

ایزد مهر در پیش از رسالت زرتشت آن چنان بزرگ و با اهمیت است که در سرودهای پنج‌گانه‌ی گاهان هیچ جا اشاره‌ی صریحی به آن نمی‌شود. زرتشت نمی‌خواهد با به خاطر آوردن ایزد مهر ناگزیر به قضاوت در باره‌ی آن بشود.

زرتشت و انکار ایزدان کهن

اگر چه نمی‌توان با وجود سرودهای پنج‌گانه‌ی گاهان‌، که بخش اندکی از سرودهای سپیتمان زرتشت است، به درستی در باره‌ی اندیشه و جهان‌بینی‌ِ او نظر مستدل داشت و امکان شناخت خرد و فرهنگ او و پیرامونش، به تمامی ممکن نیست، اما با وجود اوستای موجود و متن‌های دیگر، پژوهشگر خرد و فرهنگ ایران ناگزیر از این برداشت است که زرتشت با همه‌ی «خلوصش» در رد خرافات، اوهام و جادوگری، تأمل و مدارای لازم برای رسیدن به خرد و فرهنگ پالوده‌ی ایرانی را نداشته است.

نادیده گرفتن استوره‌های ایران، به ویژه شخصیت‌هایی مانند جمشید، فریدون و انکار تمام ایزدهای بزرگ چون مهر و اَناهیتا و اندروای (وَیو)، یکی از شاخص‌ترین کم‌بودهای سرودهای پنج‌گانه‌ی گاهان است. پس هر گونه نظری نیز بر مبنای همین سرودهای بازمانده است.

بر این بنیاد به نظر می‌رسد چون در خرد و فرهنگ ایران منزلت ایزد مهر، بی‌همتا است، در سرودهای پنج‌گانه‌ی گاهان نام و نقش او جای نمی‌گیرد. جای نمی‌گیرد چرا که زمانی نخستین ایزد است، کشنده‌ی گاو و به وجود آورنده‌ی جانورها و چشمه‌ها است، زمانی ایزد پیمان و پیروزی‌ِ سپهبدان و سلحشوران است، زمانی حافظ دشت‌های سرسبز و خرمی‌ها است، زمانی ناجی‌ِ همه‌ی مردم برای رهایی‌ِ آن‌ها از مصیبت‌ها است، زمانی در منزلت و شأن مهم‌ترین و بزرگ‌ترین و مشهورترین پادشاه استوره‌ای، جمشید است.

همه‌ی این ویژگی‌هایی که در گذر زمان، دوره به دوره بر ایزد مهر افزوده می‌شود، هم می‌تواند پاسخی باشد در برابر این پرسش که چرا زرتشت از آن یاد نمی‌کند و هم می‌تواند پاسخی باشد برای این پرسش که چرا در بازنویسی‌ِ اوستا، در امپراتوری‌ِ ساسانیان، مغان و کاتبان از آن بسیار یاد می‌کنند و حتا بخشی به نام مهر یشت را به آن اختصاص می‌دهند و جای‌گاهش را، اگر بیش‌تر نه، برابر با مزدااهوره نشان می‌دهند.

در امپراتوری‌ِ هخامنشیان مردم بیش از هر خواسته و نیازی، از ایزد مهر انتظار نجات‌دهنده بودن و برکت‌بخش بودن را دارند. از این دوره تا امپراتوری‌‌ِ ساسانیان ایزد مهر کسی است که هر از چند گاهی به میان مردم می‌آید؛ کسی است که شاهد پیمان‌ها و اندیشه‌ها و کردارها و گفتارهای مردم است.

این ویژگی‌ِ نوِی ایزد مهر آن چنان محبوبیت می‌یابد و سریع در ایران و بیرون از مرزهای آن رشد می‌کند که سرانجام و به خواست مغان ایرانیِ مهاجر، همان «اوشیدر» یا «مسیح» می‌گردد که به‌دینان و قوم بنی‌اسراییل در انتظار آن هستند.

در واقع به موازات این موقعیت نوینی که ایزد مهر در امپراتوری‌ِ اشکانیان می‌یابد، نشانه‌های وجودش بیش‌تر از مزدااهوره می‌گردد. امری که برای مغان امپراتوری‌ِ ساسانیان، به ویژه کسانی چون بهرام شاه و کرتیر موبد، سنگین و ناخشنودکننده است، اما چاره‌ای مگر تسلیم در برابر آن ندارند. محبوبیت ایزد مهر به قدری زیاد است که نه می‌توان در بازنویسی‌ِ اوستا آن را نادیده گرفت، نه می‌توان منزلت آن را تا مرتبت «مزدااهوره» والا دانست، پس چاره‌ی راه در این است که آن آفریده‌ی مزدااهوره گردد و با حفظ صفت‌هایش روی «دارنده‌ی چراگاه‌های فراخ» بودنش بیش‌تر تاکید شود:

«برای فر و فروغش، با نماز[ی به‌بانگ] بلند وبا زَور می‌ستاییم آن مهر فراخ چراگاه‌ را
مهر فراخ چراگاه را می‌ستاییم که سرزمین‌های ایرانی را خانمان خوش و سرشار از سازش وآرامش بخشد.

بشود که او ما را به‌یاری آید.
بشودکه او ما را گشایش بخشد.
بشود که او ما را دستگیری کند.
بشود که او ما را دل‌سوز باشد.
بشود که او چاره‌ی کار ما را به‌ما بنماید.
بشود که او ما را پیروزی بخشد.
بشود که او ما را به‌روزی دهد.
بشود که او ما را دادرس باشد.
آن نیرومند هماره پیروز نافریفتنی که در سراسر جهان اَستومند سزاوار ستایش و نیایش است، آن مهر فراخ چراگاه.» [3]

و دیری نمی‌پاید که بر شخصیت مهر، ایزد پاسدار، ایزد پشتیبان مردمان و ایزد یاری دهنده به مزدااهوره نیز افزوده می‌شود:

«مهر فراخ‌چراگاه را می‌ستاییم که "مَنثَره"‌ی آگاه است. زبان‌آور هزارگوش ده هزار چشم بُرزمند بلندبالایی که بر فراز برجی پهن ایستاده است. نگاهبان زرورمندی که هرگز خواب به‌چشم او راه نمی‌یابد.» [4]

بر وضعیت نابه‌سامان مغان در نیمه‌ی دوم امپراتوری‌ِ اشکانیان، محبوبیت روزافزون ایزدهای گذشته و کم ارج شدن مزدااهوره‌ی به‌دینی نسبت به سال‌های گذشته، تقابل، تداخل و هم‌زیستی‌ِ فرهنگ یونانی – مقدونی‌ِ سال‌های اسکندر و سلوکیان، تجربه‌ی تلخ تاخت و تازهای گذشته و ده‌ها عامل دیگر، از دلایلی است که سبب می‌شود مغان سرخورده از وضعیت موجود، به سوی شناخت و دریافت پایان هزاره‌ی به‌دینی‌ِ سپیتمان زرتشت کشیده شوند و ظهور اوشیدر یا مسیح، نخستین سوشیانت را اعلام کنند.

به روایت دیگر محبوبیت روزافزون مهر، رسیدن به موقعیت‌های جدید بر مبنای خواست‌ها و نیازهای مردم با توجه به دوره‌ی شکست هخامنشیان تا استقرار اشکانیان، باز می‌تواند یکی از انگیزهای مغان ناراضی و به ویژه «سه مجوسی» باشد که نوید تولد نخستین سوشیانت – مسیح را می‌دهند.

ادامه دارد

پا‌نوشت:

۱- بند ۲ و ۳، کرده‌ی یکم، رام یشت، یشت‌ها، اوستا، گزارش و پژوهش جلیل دوستخواه، انتشارات مروارید، چاپ چهارم ۱۳۷۷، ص ۴۴۸

۲– همان. کرده‌ی یکم، مهر یشت، یشت‌ها، ص ۳۵۳

۳– همان. بند ۴ و ۵، کرده‌ی یکم، مهر یشت، یشت‌ها،

۴- بند ۱۰، هات ۳۲، گاهان، اوستا، گزارش و پژوهش جلیل دوست‌خواه، انتشارات مروارید، چاپ چهارم، ۱۳۷۷، ص ۲۵

روزهای ۲۲ تا ۲۴ ماه جولای ۲۰۰۹، تقاطع خیابانهای ۴۷ و یک مقابل ساختمان مرکزی سازمان ملل متحد در شهر نیویورک جلوه‏ای دگرگونه داشت. در این ۳ سه روز ایرانیان بسیاری به دعوت جمعی از روشنفکران اجتماعی و دانشگاهیان گرد هم آمدند تا «برای اعلام پشتیبانی از جنبش سبز مردم ایران، محکوم کردن تقلب گسترده درانتخابات و سرکوب بی‌رحمانه‌ی اعتراضات مردمی، و بازداشت غیرقانونی صدها شهروند و فعال سیاسی و اجتماعی در ایران» دست به اعتصاب غذا بزنند و صدای مظلومیت مردم ایران را به گوش جهانیان برسانند.

این بیانیه و دعوتنامه با امضای ۲۷ نفر از نخبگان علمی، اجتماعی و فرهنگی جامعه‌ی ایرانیان خارج از کشور و اعلام حمایت ۱۷نفر در تاریخ ۱۲ جولای انتشار یافت. امضا کنندگان مستقل از عقايد و باورهايشان، اعم از مذهبی و غير مذهبی و چپ و راست برای يک هدف مشترک ملی، یعنی آزادی زندانیان سیاسی و عقیده کنار هم جمع شدند و با امضا کردن بیانیه‌ی اولیه از این پیشنهاد ِ اکبر گنجی استقبال کرده و مستقیماً در اعتصاب غذا شرکت کردند.

امضا کنندگان این بیانیه عبارت بودند از:

١- عبدالعلی بازرگان، دین پژوه و فرزند ارشد نخست وزیر دولت موقت
٢- محمد برقعی، استاد دانشگاه استرير
٣- حسین بشیریه، استاد کنونی دانشگاه سیراکیوز که در دولت احمدی نژاد در دانشگاه تهران ممنوع التدریس شد و از برجسته‌ترين جامعه‌شناسان سياسى ایران است
٤- علی بنوعزیزی،استاد علوم سیاسی دانشگاه بوستون
۵- نیره توحیدی، استاد و رئیس دپارتمان مطالعات زنان و جنسیت در دانشگاه ایالتی کالیفرنیا،نوثریج
٦- فاطمه حقیقت جو، نماینده‌ی اصلاح طلب دوره ششم مجلس شورای اسلامی که در اعتراض به رد صلاحیت بیش از ۲۰۰۰ نفر از داوطلبان نمایندگی دوره هفتم از مجلس استعفا کرد
٧- حمید دباشی، رئیس دانشکده مطالعات خاورمیانه و آسیا و نیز مدیر مطالعات کارشناسی ارشد در مرکز مطالعات ادبیات تطبیقی و جامعه در دانشگاه کلمبیای نیویورک
٨- مصطفی رخ صفت، صاحب امتیاز مجلۀ توقیف شده و تاثیرگذارِ «کیان»
٩- عبدالعلی رضایی، جامعه‌شناس دانشگاه کالگری
١٠- احمد صدری،استاد انسان‌شناسی و جامعه‌شناسی دانشگاه لیک فوردست،ایلی نویز
١١- محمود صدری،استاد جامعه‌شناسی دانشگاه تگزاس
١٢- کاظم علمداری،استاد جامعه‌شناسی دانشگاه ایالتی کالیفرنیا،نورثریج
١٣- عبدی کلانتری، محقق و سردبیر سایت اینترنتی نیلگون
١٤- رضا فانی یزدی، فعال سیاسی و حقوق بشری، و از زندانیان سابق
١٥- نهضت فرنودی، روانشناس
۱٦- منصور فرهنگ، اولین نماینده‌ی ایران در سازمان ملل (دولت مهندس بازرگان)،استاد کالج بنینگتون
١٧- احمد کریمی حکاک، بنیانگذار مرکز مطالعات ایرانی در دانشگاه مریلند در آمریکا و یکی از پژوهشگران و استادان شناخته شده در حوزه‌ی ادبیات کلاسیک و معاصر ایران
١٨- حسین کمالی،استاد دانشگاه کلمبیا
١٩- مهرانگیز کار، حقوقدان، محقق، روزنامه‌نگار، و فعال اجتماعی برجسته، برنده‌ی جایزه‌ی بين‌المللی حقوق بشر (Ludovic Trarieux --فرانسه)
٢٠- اکبر گنجی، فعال حقوق بشر و زندانی سیاسی سابق
٢١- ابراهیم سلطانی، دانشگاه سیراکوز
٢٢ - علی میر سپاسی، استاد جامعه شناسی دانشگاه نیویورک
٢٣- مجید محمدی، محقق و استاد جامعه شناسی
٢٤- مهرداد مشایخی، استاد جامعه شناسی دانشگاه جورج تاون
٢٥- آرش نراقی، استاد فلسفه و اخلاق کالج موراویان
٢٦- شیرین نشاط، عکاس و فیمساز برجستی مقیم نیویورک
٢٧-نادر هاشمی،استاد علوم سیاسی دانشگاه دنور

همچنین ۱۷ نفر با امضای این بیانه از اعتصاب غذا حمایت کردند، از جمله: طاهر احمدزاده، مبارز دیرپای سیاسی که دو فرزند او پیش از انقلاب و یک فرزند او پس از انقلاب اعدام شده اند؛ یرواند آبراهامیان، تاریخدان و استاد برجسته‌ی دانشگاه نیویورک؛ ژانت آفاری، استاد تاریخ دانشگاه کالیفرنیا، سانتا باربارا؛ مهرزاد بروجردی،استاد علوم سیاسی دانشگاه سیراکیوز؛شهرنوش پارسی پور،نویسنده‌ی برجستۀ ایرانی؛ عبدالکریم سروش، فیلسوف، دین‌پژوه و اندیشمند برجسته‌ی ایرانی؛ شیرین عبادی، فعال حقوق بشر و برنده جایزه صلح نوبل سال ۲۰۰۳؛ محسن مخملباف، فیلمساز برجسته‌ی ایرانی؛رضا معینی،سازمان گزارشگران بدون مرز؛علی اکبر موسوی خوئینی‌ها، نماینده‌ی دوره‌ی ششم مجلس شورای اسلامی که در اعتراض به رد صلاحیت بیش از ۲۰۰۰ نفر از داوطلبان نمایندگی دوره هفتم از مجلس استعفا کرد.،محمد رضا نیکفر، فیلسوف سیاسی و اندیشمند برجسته‌ی ایرانی.؛ حسن یوسفی اشکوری، نویسنده، محقق، روزنامه‏نگار و فعال سیاسی و روحانی خلع لباس شده.

بسیاری از دیگر چهره‏های مطرح فرهنگی و ادبی نیز به حمایت از این اعتصاب غذا پرداختند از جمله رضا براهنی (که خود نیز شخصاً در اعتصاب حضور یافت)، اسماعیل خوئی، نسیم خاکسار، هادی خرسندی و اندیشمندانی چون رامین جهانبگلو، عباس میلانی وسعید امیر ارجمند.

بسیاری از هنرمندان نیز با ارسال پیام و یا حضور در این اعتصاب، حمایت خود را از این حرکت اعلام کردند از جمله گوگوش، فرامرز اصلانی، شهیار قنبری،ابی،شهره آغداشلو، شاهین نجفی و از غیرایرانیان رابرت ردفورد، شون پن و ایزابلا روسلینی که در روز اول تحصن حضور یافت.

نوام چامسکی، زبان‌شناس و روشنفکر شناخته شده‌ی بین المللی.، خوزه کازانووا، مارتا نسبام، استاد حقوق، دانشگاه شیکاگو؛ جاشوا کوهن،استاد حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه استنفورد و جمعی از مدیران کمپانی گوگل از دیگر اندیشمندان و چهره‌های بین‌المللی بودند که با اعلام حمایت و یا حضور در این اعتصاب خواسته‌های این تحصن را مورد تأیید و تأکید قرار دادند.

در طول این سه روز متحصنین هر روز از ساعت ۸ صبح در مکان در نظر گرفته شده حضور می‌یافتند، سخنرانی‌ها و برنامه‌های هنری حدود ساعت ١١ صبح آغاز می‌شد و گردهمائی تا ساعت ۸ شب ادامه می‏یافت. هر چند در این فاصله چند ساعتی نیز بین دو برنامه صبح و عصر فاصله وجود داشت. در این فواصل جمع‌ها و حلقه‌های کوچکتر بحث و گفتگو راجع به مسائل ایران و چه باید کردها شکل می‏گرفت.

روز اول، ۲۲ جولای

برنامۀ روز اول با سخنرانی اکبر گنجی آغاز گشت. گنجی اعتصاب غذا را «برنامه‌ای ملی» توصیف کرد و گفت: «این برنامه یک برنامه‌ی سیاسی و گروهی نیست، بلکه یک برنامه‌ی کاملا حقوق بشری است. ما برای محکوم کردن سرکوب‌هایی که در ایران صورت می‌گیرد اینجا جمع شده‌ایم» و با اشاره به پرده‌ی بزرگی که پشت او قرار گرفته بود، ادامه داد: «دوستان ما بیش از ۶٠٠ اسم را فهرست کرده‌اند که از زندانیانی هستند که در همین تحولات اخیر بازداشت شده‌اند. اسامیِ با رنگ‌های سبز بازداشتی‌ها هستند و اسامی که رنگ قرمز دارند شهدای این جنبش هستند» و در پایان اضافه کرد که این فهرست کامل نیست و با یاد کردن از زندانیان مسیحی و بهائی خواستار آزادی همه‌ی زندانیان عقیده شد.

نیره توحیدی،استاد دانشگاه نورثریج

سپس نیره توحیدی،استاد دانشگاه نورثریج، که گرداندن برنامه در روز نخست را بر عهده گرفته بود از رضا براهنی، شاعر نویسنده و منتقد ادبی برجسته که از تورنتو برای شرکت در مراسم آمده بود، دعوت کرد تا سخنان خود را آغاز کند. براهنی که پیشتر در بیانیه‌ی اعلام حمایت خود آورده بود: «معنای اعتصاب غذای ما یک حرف بیش نیست: آزادی! آزادی! آزادی!»، با تشکر از برگزارکنندگان این نشست، گفت: «همه ما باید از این موضوع دفاع کنیم که انسان‌ها باید هر آنچه را که می‌خواهند بتوانند بگویند.» وی یادآور شد که «وقتی ما از دموکراسی سخن می‌گوییم یعنی یک حکومت و یک دولت آن هم دولتی انتخابی. به همین خاطر ما به انتخابات آزاد نیازمندیم.» براهنی همچنین با به نیکی یاد کردن از زنان ایرانی آنان را «نیمی از جمعیت ایران» دانست «که در زندان» هستند. و تاکید کرد که تنها «یک فرد انتخابی می‌تواند نماینده‌ی کشور در دنیا باشد و نه هیچ کس دیگر.»

علی بنو عزیزی، مدیر مدرسه‌ی مطالعات خاورمیانه و مطالعات اسلامی کالج بوستون، از دیگر سخنرانان این جمع بود. او پس از اعلام شگفتی از تکثر موجود میان افراد حاضر در این گردهمایی گفت: «صدها نفر از ایرانیان امروز در این جا جمع شده‌اند تا از مردم جهان بخواهند به صدای آنها گوش بدهند.» و از کشورهائی که دولت احمدی نژاد را به رسمیت شناخته‌اند به انتقاد پرداخت.

منصور فرهنگ نیز در سخنانی با خاطرنشان کردن این نکته که این تازه گام اول ماست، خواستار فرستادن نماینده‌ی ویژه‌ی سازمان ملل برای رسیدگی به وضعیت حقوق بشر در ایران شد و گفت: «برای برون‌رفت از بحران فعلی، همه‌ی ما به نهادهای قدرتمند و مستقلی احتیاج داریم که بیایند و این وضعیت را بررسی کنند.»

در ادامه‌ی برنامه مهدی سحرخیز، فرزند عیسی سحرخیز از روزنامه‌نگاران و فعالان سیاسی بازداشت شده در وقایع اخیر، گفت:«وقتی خاتمی رئیس جمهور شد و به سازمان ملل آمد و سخنرانی کرد، من به ایرانی بودنم افتخار کردم. وقتی احمدی نژاد به سازمان ملل آمد و آنگونه سخن گفت من شرمگین شدم و امروز نه به خاطر پدرم که به خاطر فعالیت‌هایی که ایرانیان در داخل کشور می‌کنند دوباره به ایرانی بودنم افتخار می‌کنم.»

سپس پیام محسن مخملباف از حامیان برنامه خوانده شد که در قسمتی از آن آمده است: «اکنون شما مردان مرد و زنان زن بر درگاه ملل، گرسنه و تشنه از خلقی سخن می‌رانید که بیش از هر جا و هر وقت گرسنه‌ی آزادی و تشنه‌ی عدالت‌اند و همان‌گونه که سازمان ملل در نیویورک و آمریکاست اما متعلق به نیویورکی‌ها و آمریکایی‌ها نیست و متعلق به همه‌ی بشر است، جنبش سبز ایران امروز نیز نه متعلق به موسوی یا مذهبی‌ها و اصلاح‌طلبان، که متعلق به همه‌ی مردم ایران است. جنبش سبز پرچمی نیست در مقابل پرچم‌های دیگر، این چتر سبزی است که ما را از سوزش استبداد در امان می‌دارد. این روح جمعی گم‌شده‌ی ٣٠ ساله‌ی ماست که دوباره پیدا شده است. ما نه این و آن و این، که ایرانی شده‌ایم. نه ایرانی، که بشر شده‌ایم. گرسنه نشستگان بر درگاه خانه‌ی بشر .قطعه‌ای ٧٠ میلیونی از یک واحد ٦ میلیاردی. نه، نه ، این رود را سر بازپس‌رفتن نیست. دریا دوباره به قطره‌ها عقب نخواهد نشست… بگذار از این جا دست کوچکم را در دستان جمع بزرگ‌تان بگذارم تا دل قطره‌ایم دریایی شود.»

گوگوش، هنرمند و خواننده‌ی صاحب نام ایرانی، سخنران بعدی این مراسم بود که سخن خود را به نام ایران و ایرانی آغاز کرد و گفت : «من به اینجا آمده ام تا صدای حقانیت روشنفکران، اهل قلم، هنرمندان، اقلیت‌های جنسی و قومی و بومی و مذهبی و عقیدتی باشم که طی سه دهه‌ی گذشته تنها به دلیل گونه‌ای دگر اندیشیدن، دیگر سخن گفتن یا داشتن اندیشه و باور متفاوت به زندان افتاده‌اند، شکنجه دیده‌اند، به قتل رسیده اند و به اعتراف‌های نمایشی و دروغین وادار شده‌اند و یا چون من طی دو دهه‌ی زندگی در آن سرزمین مجبور به سکوتشان کرده‌اند. من به اینجا آمده‌ام تا صدای حق‌طلبانه‌ی جنبش ملی و خودجوش هموطنانم در داخل ایران باشم و همبستگی و حمایت خود را از این جنبش که زنان و جوانان به واقع نماد بالنده‌ی آن هستند اعلام کنم.»

و در ادامه اضافه کرد: «من به اینجا آمده‌ام تا بگویم آری می‌دانم برای رسیدن به این اهداف مقدس، ملت ما راهی بس دراز پیش رو دارد ولیکن با هر نوع اعمال خشونت، جنگ، حبس، کشتار و حضور بیگانه در کشورم مخالف هستم و از گام‌های مثبت هر چند کوچک همچون این فراخوان پشتیبانی می‌کنم و با امید به اینکه با تداوم این‌گونه حرکت‌ها شاهد برقراری دمکراسی، آزادی بیان، آزادی قلم، آزادی اندیشه، آزادی انتخاب، آزادی مذهب و آزادی زنان در آن سرزمین اهورایی باشیم.»

پس از سخنرانی گوگوش، نشست برای استراحتی دو ساعته متوقف شد، و ادامه‌ی برنامه ساعت ۵ بعد از ظهر با نوازندگی و ترانه‌خوانی هنرمند مشهور، فرامرز اصلانی ادامه یافت. اصلانی با اجرای ترانه‌ای که ملهم از جان باختن مظلومانه‌ی ندا آقا سلطان ساخته بود به چشمان بسیاری از حاضران اشک آورد، وی درباره‌ی این ترانه گفت: «زمانی که عکس ندا را دیدم این آهنگ و ترانه را ساختم و اجرا کردم. حتی منتظر استودیو و ضبط‌های حرفه‌ای هم نماندم و گفتم حس منتظر استودیو نمی‌ماند و با امکاناتی معمولی خواندم و ضبط کردم و با کمک دوستان در یوتیوب منتشر کردم»

فرامرز اصلانی

پس از ترانه خوانی فرامز اصلانی، نوبت به حقوقدان و فعال برجسته‌ی حقوق بشر در ایران، مهرانگیز کار رسید تا سخنان خود را آغاز کند. مهر انگیز کار با اشاره به وضعیت کنونی وکلا در ایران و همچنین انتقاد از آیین‌نامه‌ی جدید قوه قضاییه در مورد کانون وکلا گفت: «وکلا را در شرایطی قرار دادند که فقط باید از خودشان دفاع کنند. اگر آیین‌نامه‌ی جدید اجرا شود - هر چند فعلا متوقف شده است - دیگر هیچ متهمی کمترین شانسی نخواهد داشت، که حتی در دادگاه‌ها، وکلای خودشان را داشته باشند.»

این فعال حقوق زنان و وکیل دادگستری با اشاره به ماده‌ی قانونی که به قاضی اجازه می‌دهد تا در دوران تحقیقات مقدماتی مانع حضور وکیل باشد گفت: «خلاء حضور وکیل در مرحله‌ی تحقیقات امکان شکنجه را افزایش میدهد.» مهرانگیز کار در بخش پایانی سخنان خود با اشاره به حضور «پر رنگ» زنان در تحولات اخیر گفت:«جناب آقای براهنی سال‌ها پیش نوشته بود که تاریخ مذکر است زیرا نقش‌آفرینان و نویسندگان تاریخ مذکر بوده‌اند و به همین خاطر اگر زنان نقش‌آفرینی هم بودند یا نادیده یا کم رنگ جلو داده شده‌اند. اما خوشحالم که امروز بگویم تاریخ مذکر به تاریخ دوجنسی وارد شده است و حضور زنان و دختران ما در تحولات حاکی از همین نکته است.»

سخنران بعدی ، حمید دباشی، استاد ایرانی دانشگاه کلمبیا بود که به تشریح زبان سیاسی جدید جنبش سبز پرداخت و آن را یک تغییر مبنائی معرفتی (epistemic shift) در ایران دانست و از کسانی که همچنان از دید ایدئولوژیک به این جنبش می‌نگرند انتقاد کرد وجنبش سبز را مجالی دانست برای گستردن ساحت و عرصه‌ی عمومی در جامعه‌ی ایرانی و تغییر فرهنگ منبری و یکسویه.

پس از سخنان دباشی، امید معماریان پیام عبدالکریم سروش، فیلسوف و روشنفکر دینی، که نتوانسته بود در جمع شرکت کند را خواند.

از دیگر سخنرانان روز اول احمد کریمی حکاک، شیرین نشاط، مجید محمدی، محسن قائم مقام، نهضت فرنودی و شهره آغداشلو بودند.

کریمی حکاک در سخنرانی خود اشاره کرد که همانطور که در این سی سال جمهوری اسلامی به قهقرا رفت، مردم به پیش رفته‌اند.

نهضت فرنودی نیز در قسمتی از سخنان خود گفت:«حالا اینکه رنگ سبز است یا آنها چرا الله اکبر می گویند و چرا نماز جمعه می‏روند،مثل این شعر است: هر کو نکند فهمی زین کلک خیال اندیش/نقشش به حرام ار خود صورتگر چین باشد. برای تک تک ما مهم است بدانیم که زمانی که می توانیم جنبش مدنی ایران را حمایت کنیم ، امروز است و ای کاش همگی پشت این جنبش اصیل خودجوشی که در داخل کشور نظم گرفته بایستیم که اگر این کار را نکنیم به بیان حافظ : قدر وقت ار نشناسد دل و کاری نکند / بس خجالت که از این حاصل اوقات بریم.»

روز اول مراسم با استقبال بسیار خوب رسانه‌های همگانی فارسی‌زبان و غیرفارسی‌زبان روبرو شد. در طول مدت مراسم هنرمند نقاش، آقای سهیل توکلی، بر پرده‌ی بزرگی مشغول نقاشی از میدان آزادی و تجمعات و راه‌پیمائی‌های مردم ایران بود. در کنار محل گردهمائی خطاب به سازمان ملل حاوی درخواست‌های متحصنین از جمله آزادی زندانیان واعزام هیأتی از سوی سازمان ملل به ایران طوماری پهن شده بود که حاضران آن را امضا می کردند. در ساعات پایانی روز اول اعتصاب ایزابلا روسلینی، هنرپیشه‌ی مشهور ایتالیائی، نیز درجمع ایرانیان متحصن حضور یافت و در همبستگی با مردم ایران چند کلمه‌ای سخن گفت و طومار خطاب به سازمان ملل را امضا کرد.

ادامه دارد

نویسنده‌ی آمریکائی، ارنست همینگوی در طول زندگی‌اش وانمود می‌کرد که یک مرد زن‌باره و محبوبِ زن‌هاست. اما پروژه‌‌ای زیر عنوان ِ «نامه‌های هِم» ( Hem Letters ) ثابت می‌کند که همینگوی تمایلات هم‌جنس‌گرایانه داشته و فقط در نامه‌های کاملاً خصوصی‌اش چهره‌ی واقعی‌اش را نشان می‌داده است.

جلوه‌ی بیرونی زندگی همینگوی جنجالی و ماجراجویانه است. درباره‌ی ماجراهای زندگی‌ او بیش از دویست عنوان کتاب نوشته شده و این ماجراها برای بسیاری از خوانندگان در سراسر جهان حتی جالب‌تر از آثار داستانی این نویسنده‌ی پرآوازه‌ی آمریکایی است. همینگوی موفق شد در طول زندگی‌اش از خود یک اسطوره بسازد: اسطوره‌ی یک مرد تمام‌عیار که به بوکس، گاوبازی و شکار و زن علاقه دارد.

بسیاری از زندگی‌نامه‌هایی که درباره‌ی همینگوی نوشته و منتشر شده است، ممکن است به زودی اعتبارشان را از دست بدهند یا فرازهایی از آنها می‌بایست یک بار دیگر نوشته یا تصحیح شوند. پروژه‌ای زیر عنوان «نامه‌های هم» اسطوره‌ای را که همینگوی و همینگوی‌پژوهان از او ساخته و پرداخته بودند، از اساس دگرگون می‌کند.

همینگوی تا سال ۱۹۶۱ که خودکشی کرد هزاران نامه نوشته است. از میان این نامه‌ها، نزدیک به هفت هزار نامه را همینگوی‌پژوهان گرد آورده‌ و تفسیر کرده‌اند و قرار است که اکنون به شکل مجموعه‌ای ویژه از کتب دانشگاهی و پژوهشی منتشر شوند. نخستین جلد از این مجموعه‌ی عظیم تا پایان سال جاری مسیحی منتشر خواهد شد.

این کتاب نامه‌هایی را که همینگوی تا سال ۱۹۲۱ میلادی نوشته در برخواهد داشت. بیش از ده تن از سرشناس‌ترین همینگوی‌پژوهان آمریکایی در این پروژه شرکت دارند. آنها در نظر دارند که در طی ده سال کلیه‌ی نامه‌های همینگوی را گرد آوررند و با شرح و تفسیر در این مجموعه‌ی عظیم منتشر کنند.

همینگوی به نوشتن نامه علاقه‌ی زیادی داشته و متأسفانه از نامه‌هایی که به اشخاص می‌نوشته رونوشتی در دست نیست. او پس از مرگ وصیت کرد که این نامه‌ها هرگز منتشر نشوند. برخی از نامه‌های او نابود شده و برخی مفقود گشته است.

یکی از چالش‌های مهم پروژه‌ی «نامه‌های هم» گردآوری این نامه‌ها از سراسر جهان است. در آرشیو دانشگاه جان اف کندی نزدیک به ۲۵۰۰ نامه از همینگوی موجود است. صدها نامه‌ی دیگر در آرشیو دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی آمریکا به طور پراکنده فهرست شده و نگهداری می‌شود.

با وجود آن‌که همه‌ی این نامه‌ها گردآوری نشده و برخی از نامه‌ها هم نابود شده یا در آتش‌سوزی از بین رفته است، از نامه‌های موجود چنین برمی‌آید که آثار همینگوی را باید به گونه‌ای دیگر قرائت کرد. بیش از هر چیز تصویری که او از مردانگی‌اش به دست می‌دهد، مخدوش است و با واقعیت همخوان نیست.

پدر همینگوی، پزشکی به نام دکتر کلارنس ادوارد همینگوی یک مرد ضعیف و شکننده بود و در منزل وظایف یک زن خانه‌دار را به عهده داشت. مادر همینگوی برعکس یک زن مقتدر بود و آرزو داشت که پسرش دختری می‌بود. برای همین در کودکی لباس‌های دخترانه به او می‌پوشاند و مثل دختربچه‌ها موهای بلند و افشان داشت. بعدها همینگوی تلاش کرد مردانگی‌اش را با افراط در مشروبخواری، ماجراجویی‌های خطرناک و شرکت در جنگ و زن‌بارگی به نمایش بگذارد.

همینگوی در جوانی با شخصی رفاقت داشت به نام بیل اسمیث. آنها با هم به ماهیگیری می‌رفتند و دوستانی یکدل و صمیمی بودند. نامه‌های همینگوی به بیل اسمیث از سویه‌های هم‌جنس‌گرایانه برخوردار است و از عشق او به بیل نشان دارد. از نامه‌های همینگوی چنین برمی‌آید که او در مجموع از معاشرت با مردان بیشتر لذت می‌برد تا نشست و برخاست با زنان.

نامه‌هایی که همینگوی در جوانی با یک افسر ارتش آمریکا رد و بدل کرده است، از هر نظر تمایلات هم‌جنس‌گرایانه‌ی او را افشاء می‌کند. در سال ۱۹۱۸ این افسر ارتش فرمانده‌ی واحد صلیب سرخی بود که همینگوی در آن خدمت می‌کرد.

همینگوی در شمال ایتالیا مجروح شد و وقتی که در بیمارستان صحرایی بستری بود به پرستاری به نام اگنس دل باخت. از نامه‌های او پیداست که در این دوره او دل در گروی دو عشق داشت: از یک سو دلباخته‌ی اگنس بود و از سوی دیگر عاشق جیمز، فرمانده‌اش بود. این فرمانده از او دعوت کرده بود که به عنوان منشی‌اش به مدت یک سال در نزد او در تائورمینا زندگی کند و کلیه‌ی مخارج همینگوی را به عهده گرفته بود. اگنس که هفت سال از همینگوی مسن‌تر بود، بعدها اعلام کرد که اگر در آن زمان به عشق همینگوی پاسخ مثبت داده بود، تنها به این دلیل بود که می‌خواست او را از «انحراف» اخلاقی نجات دهد.

با این حال در سال ۱۹۱۸ همینگوی کریسمس را در نزد این افسر ارتش گذراند. تائورمینا در آن زمان شهر هم‌جنس‌گرایان به شمار می‌آمد. سال بعد که اگنس به همینگوی نامه داد و اعلام کرد که نمی‌خواهد با او ازدواج کند، همینگوی به جیمز نامه نوشت و گفت فقط به خاطر اگنس بوده که از رابطه با او چشم پوشیده. او در این نامه ازین بابت بسیار متأسف است.

همینگوی در سال ۱۹۲۱ با نخستین همسرش، هدلی به پاریس سفر کرد. تا زمانی که در آمریکا بود، هم‌جنس‌گرایان را به شدت مسخره می‌کرد و به این شکل اخلالی را که ظاهراً در هویت‌یابی جنسی‌اش وجود داشت، از نظر پنهان می‌داشت. اما در پاریس، آن هم در فضایی که هنرمندان آزاداندیش در آن رفت و آمد داشتند، هم‌جنس‌گرایی یک امر پذیرفته شده و طبیعی بود. در نامه‌های همینگوی از این دوره نشانی از تمسخر و ریشخند هم‌جنس‌گرایان یافت نمی‌شود.

بسیاری از نامه‌های همینگوی نابود شده‌اند. اگنس فن کروفسکی، پرستار آلمانی‌تباری که همینگوی در جوانی عاشق او بود، نامه‌های همینگوی را سوزانده است. فقط نامه‌هایی که او به همینگوی نوشته در دسترس قرار دارد و تاکنون چندین بار هم منتشر شده است.

والری همینگوی، آخرین همسر همینگوی و منشی او و پسر او گرگوری از مخالفان سرسخت انتشار نامه‌های خصوصی همینگوی در پروژه ی «نامه‌های هم» هستند. آنها به وصیت نامه‌ی همینگوی اشاره می‌کنند و به اینکه همینگوی صراحتاً اعلام کرده بود که مایل نیست پس از مرگ نامه‌هایش منتشر گردد.

در عصر اینترنت که فرهنگ نامه‌نگاری در حال از بین رفتن است، بعید به نظر می‌رسد که چنین اسنادی از کسی به جای بماند. اما شاید در عصر حاضر شاهد ظهور نویسندگانی در حد همینگوی هم نباشیم. در هر حال هرگونه داوری نسبت به هم‌جنس‌گرایی همینگوی تنها پس از انتشار کامل نامه‌های او امکان‌پذیر است. این داوری فقط از نظر تصحیح اسطوره‌ی مردانگی همینگوی و تفاهم بیشتر با هم‌جنس‌گرایان می‌تواند اهمیت داشته باشد.

ایمیل پروژه‌ی «نامه‌های هم»

نسیم غنوی، وکیل جعفر کاظمی،از متهمان رخدادهای پس از انتخابات می گوید که درخواست اعاده دادرسی حکم اعدام موکلش در دیوان عالی رد شده و حکم اعدام به اجرای احکام ارسال شده است.

این وکیل دادگستری به کمپین بین‌المللی حقوق بشر در ایران گفت که شعبه ۳۱ دیوان عالی درخواست اعاده دادرسی درباره پرونده موکلش را رد کرده‌است.

جعفر کاظمی، از متهمان وقایع انتخابات از سوی دادگاه انقلاب به اعدام محکوم شده است.

خانم غنوی با بیان اینکه موکلش به «محاربه از طریق هواداری از سازمان مجاهدین خلق» متهم شده، افزود: «در حال حاضر از نظر قانونی هیچ اقدامی برای نجات جان جعفر کاظمی میسر نیست.»

جعفر کاظمی

آقای کاظمی ۲۷ شهریور ماه سال گذشته در میدان هفت تیر تهران بازداشت شد. وی پس از ۷۴ روز بازداشت در سلول انفرادی بند ۲۰۹ اوین به بند ۳۵۰ این زندان منتقل شده‌است.

نسیم غنوی می‌گوید که موکلش فقط در اجتماعات بعد از انتخابات حضور داشته واحتمالا شعارهایی هم داده‌است، اما بحث محاربه در مورد وی «اصلا مصداق ندارد.»

به گفته وی اغلب علمای شیعه کسی را که دست به سلاح ببرد «محارب» می‌دانند و در مورد جعفر کاظمی این‌گونه نبوده‌است.

این وکیل دادگستری با اظهار تاسف از اینکه دادگاه بدوی، تجدیدنظر و دیوان عالی به دفاعیاتش توجه نکرده‌اند، گفت که موکلش در هیچکدام از بازجویی‌ها اتهامات وارده را نپذیرفته‌است.

جعفر کاظمی لیتوگراف کتب درسی و جزوات دانشگاه امیر کبیر است. وی پیش از این نیز از سال ۱۳۶۰ تا اواخر سال ۱۳۶۹ زندانی بوده‌است.

رودابه اکبری، همسر جعفر کاظمی، در نامه‌ای به دبیر کل سازمان ملل برای متوقف کردن حکم اعدام همسرش کمک خواسته‌است.

در یک سال گذشته دادگاه انقلاب شماری از متهمان رخدادهای پس از انتخابات ریاست جمهوری را به اعدام محکوم کرده‌است.

آرش رحمانی پور و محمدرضا علی زمانی دو تن از این متهمان هستند که در بهمن ماه سال گذشته به دارآویخته شدند.

برخی دستگیرشدگان اعتراضات روز عاشورا در تهران نیز از جمله محکومان به اعدام هستند.

بنا به گزارش خانواده‌های برخی زندانیان سیاسی، تلفن‌های بند ۳۵۰ اوین در چند روز گذشته قطع شده‌است. پیش از این نیز در آستانه اعدام زندانیان سیاسی مسئولان زندان اقدام به قطع تلفن‌ها کرده بودند.

در ماه‎های گذشته چند زندانی سیاسی ایرانی کرد نیز در زندان اوین اعدام شده‌اند.

۴. ریشه بدفهمی و تفسیرهای گوناگون آیات قرآن کجاست؟

همان‌طور که در بخش نخست اشاره شد در آیات قرآن واژه «کتاب» هم برای قرآن عربی بکار رفته است و هم برای کتابی بزرگ‌تر که از آن با عبارات «ام‌الکتاب» یا «لوح محفوظ» یاد شده است. بحث «کتاب» را به بخش‌های بعدی این مقاله موکول می‌کنیم و در این بخش به کتاب قرآن عربی یا به عبارت بهتر مصحف در دست کنونی می‌پردازیم.

به گمان نگارنده بیش‌تر بدفهمی‌ها و نتیجه‌گیری‌های نادرست از قرآن ریشه در یک و یا چند مورد از موارد زیر دارد:

۱) نتیجه گیری بر مبنای تک آیه و یا پاره آیه
۲) عدم توجه به مخاطبان آیات و به ویژه جمعیت مخاطب اصلی قرآن
۳) روش جمع آوری و تدوین درهم آیات به صورت مصحف در دست ما
۴) دخالت دادن احادیث و روایات در تفسیر و برداشت از آیات.

نظر به این که برخی بحث‌های ریزتر ممکن است خارج از علاقه و حوصله برخی خوانندگان این مقاله باشد، در این بخش سعی خواهد شد با آوردن یک مثال تعیین کننده و مهم درباره عوامل بالا بحث شود. تا نشان داده شود چطور عوامل بالا موجب بدفهمی و نتیجه‌گیری‌های بغایت نادرست از یک آیه و موجب خطای فاحش شده است.

این مثال از یکی از کامنت‌های بخش نخست مقاله انتخاب شده است. کامنت‌گذار گرامی نوشته است:

«هیچ مسلمانی از شما نخواهد پذیرفت اگر بگوئید که خطاب آیه‌ی «قل یا ایها الناس انی رسول الله الیکم جمیعا» به مردم مکه و مدینه یا مردم حجاز یا حتی عربستان بوده است.»

آن‌هایی که معتقدند مخاطب حضرت محمد و کتاب قرآن، مردم سراسر دنیا می‌باشند، این پاره آیه را که می‌گوید: «بگو ای مردم من پیامبری برای جمیع شما می‌باشم» استناد اصلی خود بیان می‌کنند. اما این‌جا با حداقل ۹دلیل و آیات زیادی نشان داده خواهد شد که مخاطب اصلی حضرت محمد و قرآن، اهالی مکه و حومه آن روز بوده‌اند نه تمام مردم دنیای آن روز.

۴.۱ آیا مخاطب حضرت محمد تمامی مردم دنیا بوده‌اند؟

در تمام بحث‌هایی که با برخی صاحب‌نظران پیرامون قومی‌بودن رسالت همه پیامبران و من‌جمله حضرت محمد داشته‌ام، همه آن‌ها به همین آیه ۱۵۸ سوره اعراف ارجاع داده‌اند. البته «قل» شروع آیه و بخش دوم آیه را حذف می‌کنند و آیه سر و ته زده شده را مورد استناد قرار می‌دهند:

یا ایها الناس انی رسول الله الیکم جمیعا (ای مردم من رسول خدایم برای همه شما)

و ادعا می‌کنند رسالت حضرت محمد شامل همه مردم جهان می‌شود. جالب است قرن‌هاست واژه «جمیعا» برای صلوات فرستادن جمعیتی که در مساجد حضور دارند، بکار می‌رود، اما تا به حال کسی ادعا نکرده است منظور درخواست کننده صلوات همه اهالی یک شهر و حتی یک محل است. از کسانی که در مساجد و تکایا حضور دارند و مخاطب درخواست کننده صلوات هستند، خواسته می‌شود مثلا برای ارواح درگذشتگان جمیعا صلوات بفرستند.

در اینجا با دلایل متعددی نشان خواهیم داد که یاایهالناس در این آیه همان مردم مخاطب پیامبر و قرآن است. خدا به پیامبر می‌گوید برو به آن‌ها بگو من رسول برای همه شما می‌باشم. آن طور که از قرآن می‌توان فهمید این جمع که قرار بود در آن سرزمین مورد هدایت قرار گیرند در آن زمان نزول این آیه شامل کافر و مشرک و مستضعف و مستکبر و فقیر و غنی و مترف... و از هر طایفه و عشیره قبیله قریش می‌شده است.

یکی از دلایلی که در قسمت ۴.۱.۷ آمده، آیه‌هایی است که در آن کلمه ناس بکار رفته و در خود آیه مستقلا می‌توان دید که این کلمه ناس برای جمعیت محدوی بکار رفته؛ مواری چون: ایمان آورده‌ها، کسانی که اطراف کعبه مورد دستبرد و غارت قرار گرفته‌اند، جمعیت مخالف پیامبر و غیره.

به تمام آیه در زیر توجه کنید:

اعراف آیه ۱۵۸:
قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنِّي رَسُولُ اللّهِ إِلَيْكُمْ جَمِيعًا الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ لا إِلَـهَ إِلاَّ هُوَ يُحْيِـي وَيُمِيتُ فَآمِنُواْ بِاللّهِ وَ رَسُولِهِ النَّبِيِّ الأُمِّيِّ الَّذِي يُؤْمِنُ بِاللّهِ وَكَلِمَاتِهِ وَاتَّبِعُوهُ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ
«بگو» اى مردم من پيامبر خدا به سوى همه شما هستم‏، همان (خدايى‏) كه فرمانروايى آسمانها و زمين از آن اوست‏، خدايى جز او نيست‏، كه زنده مى‏دارد و مى‏ميراند، پس به خداوند و فرستاده‏اش‏، «پيامبر امى»‏، كه به خدا و كلمات او ايمان دارد، ايمان بياوريد و از او پيروى كنيد باشد كه هدايت يابيد.

همانطور که بحث شد نمی‌توان بر مبنای یک جمله از هیچ کتابی نتیجه‌گیری کرد تا چه رسد به قرآن در دست ما که خود حاصل یک گفتمان ۲۳ساله است.

این آیه با «قل» یعنی بگو شروع شده است. همان‌طور که در قسمت ۳ این مقاله با آیات زیادی از قرآن نشان داده شد که بسیاری از این آیات ماحصال گفت‌وگوهای فراوان با اقشار و گروه‌های قوم پیامبر و اهل کتاب مقیم آن سرزمین بوده است. این‌جا از «قل» شروع آیه می‌توان گفت که در پاسخ به یک پرسش بوده است و پرسش کننده هم از جمعیت محلی.

مخاطبی که پبامیر می‌رفت و خطاب به آن‌ها می‌گفت «ای مردم»، کجا جمع می‌شدند؟ یا سر گذر یا در مسجد و یا در نهایت تجمع سالانه مشرکین و بت پرستان در کعبه بود. قرار نبود پیامبر توسط ماهواره این پیام را برای همه مردم دنیا قرائت کند. قریش شامل عشیره‌های گوناگون بود، همچنین غنی و فقیر.

«جمیعا» هم می‌تواند تاکید باشد که من پیامبر همه قبیله‌ها و عشیره‌ها و فقر و غنی شما هستم. چرا که اوایل برخی دلیل عدم پذیرش پیامبر را عدم تعلق به عشیره خود بیان می‌کردند. بنابراین وقتی در این آیه گفته می‌شود: بگو ای مردم، این ای مردم همان مردمی بودند که پیامبر می‌رفت و آیه را برای آن‌ها در جمع شان قرائت می‌کرد.

در این بخش با نه دلیل زیر و بر مبنای ده‌ها آیه ثابت می‌کنیم که برداشت فقها از این پاره آیه نمی‌تواند درست باشد. نشان خواهیم داد که یا ایهاالناس (ای مردم) همان مردم مکه و حومه هستند که مخاطب پیامبر و قرآن بوده‌اند.

۱) آیاتی که به روشنی بیان می‌کند خداوند رسولی امی از میان مردمی امی و برای مردمی امی برگزید
۲) آیاتی که به صراحت جغرافیای مخاطب قرآن عربی را مکه و حومه معرفی کرده است
۳) آیاتی که به قوم حضرت محمد می‌گوید پیامبری از میان خود شما مبعوث کردیم
۴) آیاتی که بیان می‌کند برای قوم حضرت محمد، قبلا نذیر و کتابی فرستاده نشده بود
۵) آیاتی که می‌گوید خداوند برای هر قوم یا هر امتی پیامبری از میان خودشان برگزید
۶) آیاتی که با ذکر نام هر پیامبر نشان می‌دهد مخاطب هر یک از پیامبران قوم خودش بوده است
۷) آیاتی که خود مستقلا نشان می‌دهد در قرآن واژه ناس برای یک جمعیت محدود بکار رفته
۸) آیاتی که نشان می‌دهد خدا برای هر قوم شریعت و مناسک و منهاج ویژه خودشان را مقرر کرده است
۹) دلیل نهم: یکی از وظایف پیامبر امی خواندن آیات توسط پیامبر برای مردم مخاطبش می‌باشد.

۴.۱.۱. دلیل اول: رسولی امی از میان مردمی امی و برای مردمی امی

بیایید به آیه ۲ سوره جمعه در رابطه با آیه ۱۵۸ سوره اعراف نگاهی بیاندازیم. در این آیه به صراحت گفته است که این پیامبر امی مورد اشاره در آیه ۱۵۸ سوره اعراف از میان امیین و برای امیین فرستاده شده است. به عبارت دیگر با خواندن تمام آیه ۱۵۸ اعراف و در رابطه با آیه ۲ سوره جمعه می‌توان مخاطب پیامبر که همان امیین هستند به طور دقیق‌تر مشخص کرد.

آیه ۲ سوره جمعه می‌گوید خدا از میان امیین رسولی امی را برایشان فرستاد:

سوره جمعه آيه ۲: در ميان امیین پيامبرى از ميان خودشان برانگيخت
هُوَ الَّذِي بَعَثَ فِي الْأُمِّيِّينَ رَسُولًا مِّنْهُمْ يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِهِ وَيُزَكِّيهِمْ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَإِن كَانُوا مِن قَبْلُ لَفِي ضَلَالٍ مُّبِينٍ.
اوست كه در ميان امیین پيامبرى از ميان خودشان برانگيخت كه آيات او را بر آنان مى‏خواند و پاكيزه‏شان مى‏دارد و به آنان كتاب و حكمت مى‏آموزد، و حقا كه در گذشته در گمراهى آشكارى بود.

در آیه بالا به پیامبری از میان خودشان (منهم) و خواندن کتاب برایشان (علیهم) توجه کنید. پس اگر آیه ۲ سوره جمعه را کنار آیه ۱۵۸ سوره اعراف بگذاریم مخاطب پیامبر امی که همان مردم امی هستند روشن‌تر می‌شود.

۴.۱.۲. دلیل دوم: آیاتی که به صراحت جغرافیای مخاطب قرآن عربی را مکه و حومه معرفی کرده است

آیات ۹۲ سوره انعام و ۷ سوره شورا، به روشنی جغرافیای مخاطب قرآن را مکه و حومه معرفی کرده است. در آیات دیگر مخاطب با ارجاع به حمعیت مخاطب، محدوده مخاطب را تعریف کرده؛ اما اینحا با سرزمین مورد نظر مخاطب را مشخص کرده است. اگر می‌خواست فقط با سرزمین تعریف کند، شامل اهل کتاب مقیم این سرزمین هم می‌شد.


برای آیات ۹۲ سوره انعام و ۷ سوره شورا، لطفا به قسمت ۲.۳.۲ این نوشته «جغرافیای مخاطب قرآن عربی» مراجعه شود. یعنی تمام آیاتی که در آن به حضرت محمد گفته می‌شود برو به مردم «بگو»، مقیدند به مردم مکه و حومه.

۴.۱.۳ . دلیل سوم: آیاتی که می‌گوید برایشان پیامبری از میان خود آن‌ها مبعوث کردیم.

برای «رسول منهم» و «فیهم رسولا من انفسهم»، لطفا به قسمت ۲.۱ این نوشتار «هدف بعثت پیامبر » مراجعه شود.

۴.۱.۴ دلیل چهارم: برای قوم حضرت محمد، قبلا نذیر و کتابی فرستاده نشده بود.

یعنی این مردم مخاطب پیامبران پیشین واقع نشده بوده اند. لطفا به قسمت ۲.۵.۱ این نوشتار «برای امییون مخاطب حضرت محمد قبلا کتاب و پیامبر فرستاده نشده بود» مراجعه شود.

۴.۱.۵. دلیل پنجم: خدا برای هر قوم یا هر امتی پیامبری از میان خودشان فرستاده است.

در قرآن آیات زیادی وجود دارد که بیان می‌کند خداوند برای هر قوم و یا هر امتی پیامبری از میان خودشان فرستاده است. همچنین پیامبری نفرستاده جز به زبان همان قوم. به عبارت دیگر این سنت الهی است که برای هر قوم پیامبری از میان همان قوم و به زبان آن قوم بفرستد. چرایی آن هم مشخص است. اگر قرار است پیامبر به آن مردم کتاب و حکمت بیاموزد و آن‌ها را تربیت کند (وحتی برای آن‌ها کتاب بخواند)؛ باید بتواند با آن‌ها ارتباط زبانی برقرار کند و مردم قادر باشند بفهمند او چه می‌گوید.

البته قرآن با چند آیه صراحت دارد بر این که نام و یا سرگذشت تمام پیامبرانی که خدا فرستاده در قرآن نیامده است.

چند نمونه از این آیات:

مومنون آيه ۳۲: پیامبری از میان ایشان به میان ایشان
فَأَرْسَلْنَا فِيهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُم مِّنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ أَفَلَا تَتَّقُونَ
آنگاه پيامبرى از ايشان به ميان ايشان فرستاديم (و گفتيم‏) كه خداوند را بپرستيد كه خدايى جز او نداريد، آيا پروا نمى‏كنيد؟

بقرة آيه ۱۲۹: پیامبری از میان ایشان به میان ایشان
رَبَّنَا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولاً مِّنْهُمْ يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِكَ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَيُزَكِّيهِمْ إِنَّكَ أَنتَ العَزِيزُ الحَكِيمُ
پروردگارا و از ايشان در ميانشان پيامبرى كه آيات تو را بر آنان بخواند و به آنان كتاب آسمانى و حكمت بياموزد و پاكدلشان سازد برانگيز كه تو پيروزمند فرزانه‏اى‏.

قاطر آيه ۲۴: امتى نيست مگر آنكه در ميان آنان هشداردهنده‏اى بوده است
إِنَّا أَرْسَلْنَاكَ بِالْحَقِّ بَشِيرًا وَنَذِيرًا وَإِن مِّنْ أُمَّةٍ إِلَّا خلَا فِيهَا نَذِيرٌ
ما تو را به حق‏، مژده‏رسان و هشداردهنده فرستاده‏ايم‏؛ و امتى نيست مگر آنكه در ميان آنان هشداردهنده‏اى بوده است‏.

ابراهيم آيه ۴: هيچ پيامبرى نفرستاده‏ايم مگر (با پيامى‏) به زبان قومش
وَمَا أَرْسَلْنَا مِن رَّسُولٍ إِلاَّ بِلِسَانِ قَوْمِهِ لِيُبَيِّنَ لَهُمْ فَيُضِلُّ اللّهُ مَن يَشَاء وَيَهْدِي مَن يَشَاء وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ
و هيچ پيامبرى نفرستاده‏ايم مگر به زبان قومش‏، تا براى آنان روشن بدارد؛ آنگاه خداوند هر كس را بخواهد بيراه مى‏گذارد و هر كس را كه بخواهد هدايت مى‏كند و او پيروزمند فرزانه است‏.

مومنون آيه ۳۲: آنگاه پيامبرى از ايشان به ميان ايشان
فَأَرْسَلْنَا فِيهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُم مِّنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ أَفَلَا تَتَّقُونَ
آنگاه پيامبرى از ايشان به ميان ايشان فرستاديم (و گفتيم‏) كه خداوند را بپرستيد كه خدايى جز او نداريد، آيا پروا نمى‏كنيد؟

ص آيه ۴: شگفتى مى‏كردند كه هشداردهنده‏اى از خودشان به سراغ آنان آمده است
وَعَجِبُوا أَن جَاءهُم مُّنذِرٌ مِّنْهُمْ وَقَالَ الْكَافِرُونَ هَذَا سَاحِرٌ كَذَّابٌ
و شگفتى مى‏كردند كه هشداردهنده‏اى از خودشان به سراغ آنان آمده است‏؛ و كافران گفتند اين جادوگر دروغزن است‏.

يونس آيه ۴۷: هر امتى پيامبرى دارد
وَلِكُلِّ أُمَّةٍ رَّسُولٌ فَإِذَا جَاء رَسُولُهُمْ قُضِيَ بَيْنَهُم بِالْقِسْطِ وَهُمْ لاَ يُظْلَمُونَ
و هر امتى پيامبرى دارد؛ و چون پيامبرشان بيايد در ميان آنان دادگرانه داورى شود و بر آنان ستم نرود.

نحل آيه ۳۶: ميان هر امتى پيامبرى برانگيختيم
وَلَقَدْ بَعَثْنَا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَّسُولاً...
و به راستى كه در ميان هر امتى پيامبرى برانگيختيم ...

روم آيه ۴۷: پيش از تو پيامبرانى به سوى قومشان فرستاديم
وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا مِن قَبْلِكَ رُسُلًا إِلَى قَوْمِهِمْ ...
و به راستى پيش از تو پيامبرانى به سوى قومشان فرستاديم...

فاطر آيه ۲۴: امتى نيست مگر آنكه در ميان آنان هشداردهنده‏اى بوده است‏.
إِنَّا أَرْسَلْنَاكَ بِالْحَقِّ بَشِيرًا وَنَذِيرًا وَإِن مِّنْ أُمَّةٍ إِلَّا خلَا فِيهَا نَذِيرٌ
ما تو را به حق‏، مژده‏رسان و هشداردهنده فرستاده‏ايم‏؛ و امتى نيست مگر آنكه در ميان آنان هشداردهنده‏اى بوده است‏.

۴.۱.۶. دلیل ششم: مخاطب هر پیامبر قوم خودش.

آیاتی که با ذکر نام تک تک پیامبران نشان می‌دهد هر پیامبر برای قوم خودش فرستاده شده است. مخاطب تمام پیامبران چون ایراهیم و نوح و موسی و عیسی و دیگران قوم همان پیامبر بوده است. برای مثال چند آیه که در آن خطاب «یا قوم من» هر پیامبر وجود دارد، در زیر آمده است:

فرقان آيه ۳۰: قوم من (حضرت محمد) اين قرآن را وا نهادند
وَقَالَ الرَّسُولُ يَا رَبِّ إِنَّ قَوْمِي اتَّخَذُوا هَذَا الْقُرْآنَ مَهْجُورًا
و پيامبر گويد پرودگارا قوم من اين قرآن را وا نهادند.

روم آيه ۴۷: پیش از تو (حضرت محمد) پیامبرانی به سوی فومشان فرستادیم
وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا مِن قَبْلِكَ رُسُلًا إِلَى قَوْمِهِمْ...
و به راستى پيش از تو پيامبرانى به سوى قومشان فرستاديم..

اعراف آيه ۵۹: مخاطب نوح قوم خودش
لَقَدْ أَرْسَلْنَا نُوحًا إِلَى قَوْمِهِ فَقَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُواْ اللَّهَ مَا لَكُم مِّنْ إِلَـهٍ غَيْرُهُ إِنِّيَ أَخَافُ عَلَيْكُمْ عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ
همانا نوح را به سوى قومش فرستاديم‏. پس گفت‏: اى قوم من‏، خدا را بپرستيد كه براى شما معبودى جز او نيست‏، من از عذاب روزى سترگ بر شما بيمناكم‏.

ابراهيم آيه ۵: مخاطب موسی قوم خودش
وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا مُوسَى بِآيَاتِنَا أَنْ أَخْرِجْ قَوْمَكَ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ...
و در حقيقت‏، موسى را با آيات خود فرستاديم (و به او گفته شد‏) كه قوم خود را از تاريكيها به سوى روشنايى بيرون آور...

عنكبوت آيه ۱۶: مخاطب ابراهيم قوم خودش
وَإِبْرَاهِيمَ إِذْ قَالَ لِقَوْمِهِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَاتَّقُوهُ ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَّكُمْ إِن كُنتُمْ تَعْلَمُونَ
و (ياد كن‏) ابراهيم را چون به قوم خويش گفت‏: خدا را بپرستيد و از او پروا بداريد؛ اگر بدانيد اين (كار) براى شما بهتر است‏.

هود آيه ۲۵:
وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا نُوحًا إِلَى قَوْمِهِ إِنِّي لَكُمْ نَذِيرٌ مُّبِينٌ
و به راستى كه نوح را به سوى قومش فرستاديم (كه با ايشان گفت‏) من هشداردهنده آشكاراى شما هستم‏.

توبة آيه ۷۰: قوم نوح و عاد و ثمود و قوم ابراهيم و ...
أَلَمْ يَأْتِهِمْ نَبَأُ الَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ قَوْمِ نُوحٍ وَعَادٍ وَثَمُودَ وَقَوْمِ إِبْرَاهِيمَ وِأَصْحَابِ مَدْيَنَ وَالْمُؤْتَفِكَاتِ أَتَتْهُمْ رُسُلُهُم بِالْبَيِّنَاتِ فَمَا كَانَ اللّهُ لِيَظْلِمَهُمْ وَلَـكِن كَانُواْ أَنفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ
آيا گزارش (حال‏) كسانى كه پيش از آنان بودند: قوم نوح و عاد و ثمود و قوم ابراهيم و اصحاب مَدْيَن و شهرهاى زير و رو شده‏، به ايشان نرسيده است‏؟ پيامبرانشان دلايل آشكار برايشان آوردند، خدا بر آن نبود كه به آنان ستم كند ولى آنان بر خود ستم روا مى‏داشتند.

۴.۱.۷. دلیل هفتم: آیاتی که نشان می‌دهد واژه ناس برای یک جمعیت محدود بکار رفته.

آیاتی که خود بطور مستقل گویای آن است که در قرآن واژه «ناس» برای یک جمعیت محدود بکار برده شده است نه کل جمعیت دنیا. در زیر نمون هایی از این آیات آورده شده است:

اانفال آيه ۲۶: واژه ناس برای جمعیت محدود دشمنان آن‌ها بکاربرده شده
وَاذْكُرُواْ إِذْ أَنتُمْ قَلِيلٌ مُّسْتَضْعَفُونَ فِي الأَرْضِ تَخَافُونَ أَن يَتَخَطَّفَكُمُ النَّاسُ فَآوَاكُمْ وَأَيَّدَكُم بِنَصْرِهِ وَرَزَقَكُم مِّنَ الطَّيِّبَاتِ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ
و ياد كنيد آنگاه كه در اين سرزمين اندكشمار (و) مستضعف بوديد (و) مى‏ترسيديد كه مردمان (كافر) شما را آواره كنند، ولى او شما را (نزد يارانتان‏) جاى داد و به نصرت خويش ياريتان كرد و از پاكيزه‏ها روزيتان داد، باشد كه سپاس بگزاريد.

بقرة آيه ۱۳: ناس اشاره به جمعیت ایمان آورده تا زمان نزول این آیه
وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ آمِنُواْ كَمَا آمَنَ النَّاسُ قَالُواْ أَنُؤْمِنُ كَمَا آمَنَ السُّفَهَاء أَلا إِنَّهُمْ هُمُ السُّفَهَاء وَلَـكِن لاَّ يَعْلَمُونَ
و چون به ايشان گفته شود چنانكه (ساير) مردم ايمان آورده‏اند، (شما هم‏) ايمان آوريد، گويند آيا ما هم مانند كم‏خردان ايمان بياوريم‏؟ بدانيد كه خودشان كم‏خردند، ولى نمى‏دانند.

بقرة آيه ۱۴۲: ناس گروهی از مردم مخالف مقیم که ممکن است بعد از تغییر قبله ایراد بگیرند
َيَقُولُ السُّفَهَاء مِنَ النَّاسِ مَا وَلاَّهُمْ عَن قِبْلَتِهِمُ الَّتِي كَانُواْ عَلَيْهَا قُل لِّلّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ يَهْدِي مَن يَشَاء إِلَى صِرَاطٍ مُّسْتَقِيمٍ
كم‏خردان از اين مردم به زودى خواهند گفت چه چيز آنان را از قبله‏شان كه بر آن بودند، بازگرداند؟ بگو مشرق و مغرب خداى راست‏، و هر كس را كه بخواهد به راه راست رهنمون مى‏گردد.

آل عمران آيه ۱۷۳: واژه ناس برای گروه دشمن
الَّذِينَ قَالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُواْ لَكُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزَادَهُمْ إِيمَاناً وَقَالُواْ حَسْبُنَا اللّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ
همان كسانى كه چون بعضى به ايشان گفتند كه مردمان (مشركان مكه؟‏) در برابر شما گرد آمده‏اند از آنان بترسيد (به جاى ترس و بددلى‏، اين كار) بر ايمانشان افزود و گفتند خداوند ما را بس و چه نيكو كارسازى است‏.

عنكبوت آيه ۶۷: ناس برای کسانی برده شده که در اطراف کعبه غارت شده اند
أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنَا حَرَمًا آمِنًا وَيُتَخَطَّفُ النَّاسُ مِنْ حَوْلِهِمْ أَفَبِالْبَاطِلِ يُؤْمِنُونَ وَبِنِعْمَةِ اللَّهِ يَكْفُرُونَ
آيا ندانسته‏اند كه ما حرمى امن (از كعبه‏) قرار داده‏ايم‏، حال آنكه مردمان را در پيرامونشان تاراج مى‏كردند و مى‏ربودند؛ آيا به باطل ايمان مى‏آورند و به نعمت خداوند كفران مى‏ورزند؟

نساء آيه ۷۷: ترس ازکدام مردم؟ واژه ناس اشاره به گروه مقابل دارد که با هم در جنگ بودند
أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ قِيلَ لَهُمْ كُفُّواْ أَيْدِيَكُمْ وَأَقِيمُواْ الصَّلاَةَ وَآتُواْ الزَّكَاةَ فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتَالُ إِذَا فَرِيقٌ مِّنْهُمْ يَخْشَوْنَ النَّاسَ كَخَشْيَةِ اللّهِ أَوْ أَشَدَّ خَشْيَةً وَقَالُواْ رَبَّنَا لِمَ كَتَبْتَ عَلَيْنَا الْقِتَالَ لَوْلا أَخَّرْتَنَا إِلَى أَجَلٍ قَرِيبٍ قُلْ مَتَاعُ الدَّنْيَا قَلِيلٌ وَالآخِرَةُ خَيْرٌ لِّمَنِ اتَّقَى وَلاَ تُظْلَمُونَ فَتِيلاً
آيا داستان كسانى را كه به آنان گفته شد (عجالتا) دست از جهاد نگه داريد و نماز را برپا داريد و زكات بپردازيد ندانسته‏اى‏؟ كه چون بر آنان جهاد مقرر گشت‏، آنگاه گروهى از آنان از مردم (مشركان مكه؟‏) مى‏ترسيدند كه بايد از خداوند ترسيد، يا حتى (از آن‏) شديدتر، و (در دل‏) مى‏گفتند پروردگارا چرا بر ما جهاد را مقرر داشتى‏، چرا ما را تا زمانى نزديك واپس نداشتى‏؟ بگو بهره دنيا ناچيز است و براى كسى كه تقوى پيشه كند آخرت بهتر است‏، و بر شما به اندازه ذره ناچيزى هم ستم نخواهد رفت‏.

يونس آيه ۱۰۴: واژه ناس برای مخالفان پیامبر در آن سرزمین نه تمام دنیا
قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِن كُنتُمْ فِي شَكٍّ مِّن دِينِي فَلاَ أَعْبُدُ الَّذِينَ تَعْبُدُونَ مِن دُونِ اللّهِ وَلَـكِنْ أَعْبُدُ اللّهَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ
بگو اى مردم‏، اگر از دين من در شك هستيد، (بدانيد كه‏) من كسانى را كه به جاى خداوند مى‏پرستيد، نمى‏پرستم‏، بلكه خدايى را مى‏پرستم كه جان شما را مى‏گيرد؛ و به من امر شده است كه از مؤمنان باشم‏.

انبياء آيه ۶۱: واژه ناس برای حمعیتی خاص
قَالُوا فَأْتُوا بِهِ عَلَى أَعْيُنِ النَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَشْهَدُونَ
گفتند پس او را در پيش چشمان مردم حاضر كنيد تا آنان حاضر و ناظر باشند.

حج آيه ۲۷: واژه ناس برای جمعیتی خاص
وَأَذِّن فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ رِجَالًا وَعَلَى كُلِّ ضَامِرٍ يَأْتِينَ مِن كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ
و در ميان مردم براى حج ندا در ده كه پياده و سوار بر هر شتر لاغرى كه از هر راه دورى مى‏آيند رو به سوى تو آورند.

احزاب آيه ۶۳: پرسش کردن جمعیت خاص ار پیامبر نه همه مردم دنیا
يَسْأَلُكَ النَّاسُ عَنِ السَّاعَةِ قُلْ إِنَّمَا عِلْمُهَا عِندَ اللَّهِ وَمَا يُدْرِيكَ لَعَلَّ السَّاعَةَ تَكُونُ قَرِيبًا
مردم از تو در باره قيامت مى‏پرسند؛ بگو علم آن (و اطلاع از زمانش‏) با خداوند است‏؛ و تو چه دانى چه بسا قيامت نزديك باشد.

۴.۱.۸. دلیل هشتم: برای هر قوم شریعت و مناسک و منهاج ویژه خودشان آمده است

آیات ۴۵ تا ۴۹ سوره مائده بیان می‌کند که خدا برای هر قومی شریعت و منهاجی (راهی) قرار داده و پیروان سایر پیامبران مقیم مکه و حومه مقیم باید احکام کتاب خود را اجرا می‌کردند. موارد مشخص ذکر شده در این آیات به شرح زیر می‌باشد:

یهودیان باید احکام تورات را اجرا کنند.
مسیحیان باید احکام انجیل را اجرا کنند
مسلمانان باید احکام قرآن را اجرا کنند
خدا برای هر قومی شریعت و راهی را قرار داده است
خدا همه شما را یک امت واحده نکرده تا در کارهای خیر رقابت کنید (از هم سبفت بگیرید)
تو (حضرت محمد) بین قوم خودت به آنچه به تو فرستاده شده حکم کن

می‌بینیم که این آیات نه تنها تنوع در شریعت و احکام پیروان پیامبران را مورد تاکید قرار داده، که فلسفه آن را هم سبقت در کارهای خیر بیان کرده است.

همچنین برای نمونه آیات ۳۴ و ۶۷ سوره حج می‌گوید برای هرامتی مناسکی قرار دادیم (وَلِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنَا مَنسَكًا).

۴.۱.۹. دلیل نهم: خواندن آیات برای مخاطب توسط خود پیامبر

در آیات چندی از قرآن می‌بینیم یکی از وظایف پیامبر خواندن آیات برای جمعیت مخاطب خودش می‌باشد. یعنی پیامبر در میان آن‌ها حضور دارد و آیات را برایشان تلاوت می‌کند. افزون بر آیه ۱۶۴ سوره آل عمران و آیه ۲ سوره جمعه که در قسمت ۲.۱ این نوشتار درباره اهداف بعثت آمد، برای نمونه به دو آیه زیر نیز توجه شود:

بقرة آيه ۱۵۱: خواندن آیات توسط پیامبر برای مخاطبانش
كَمَا أَرْسَلْنَا فِيكُمْ رَسُولاً مِّنكُمْ يَتْلُو عَلَيْكُمْ آيَاتِنَا وَيُزَكِّيكُمْ وَيُعَلِّمُكُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَيُعَلِّمُكُم مَّا لَمْ تَكُونُواْ تَعْلَمُونَ
همچنانكه پيامبرى از خودتان به ميان شما فرستادم كه آيات ما را بر شما مى‏خواند و پاكدلتان مى‏گرداند و به شما كتاب و حكمت مى‏آموزد و آنچه نمى‏دانستيد به شما آموزش مى‏دهد.

طلاق آيه ۱۱: خواندن آیات توسط پیامبر برای مخاطبینش
رَّسُولًا يَتْلُو عَلَيْكُمْ آيَاتِ اللَّهِ مُبَيِّنَاتٍ لِّيُخْرِجَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ وَمَن يُؤْمِن بِاللَّهِ وَيَعْمَلْ صَالِحًا يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا قَدْ أَحْسَنَ اللَّهُ لَهُ رِزْقًا
پيامبرى كه آيات روشنگر الهى را بر شما مى‏خواند، تا كسانى را كه ايمان آورده‏اند و كارهاى شايسته كرده‏اند، از تاريكيها به سوى روشنايى برآورد؛ و هر كس به خداوند ايمان آورد و نيكوكارى كند، او را به بوستانهايى كه جويباران از فرودست آن جارى است‏، درآورد، و همواره جاودانه‏ در آنند، به راستى كه خداوند روزى او را نيكو گردانده است‏.

۴.۲. آیات دیگری که در دفاع از ادعای جهانی بودن مخاطبین قرآن آورده می‌شود

در گفتگوهای چند ساله با صاحب نظران گوناگون پیرامون محلی-قومی بودن مخاطب پیامبران، به سه مورد زیر نیز استناد شده است. به این موارد نیز نگاهی می‌اندازیم:

۱) و ما ارسلناک الا کافه للناس (آیه ۲۸ سوره نسا)
۲) تبییان لکل شیء
۳) رحمت العالمین

بد نیست دوباره یادآوری شود که مخاطب محلی داشتن پیامبران و کتاب آن‌ها، به معنای آن نیست که آن‌ها پیام جهانی ندارند. پیام همه آن‌ها «ادخلو فی السلم» است برای مخاطبان خود. و دین احسن همان در سمت خدا قرار گرفتن است «مَنْ أَحْسَنُ دِينًا مِّمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لله» و هر کس بتواند خود را در این سمت قرار دهد، خود را در جهت استوار رشد و تعالی قرار داده است: «مَن يُسْلِمْ وَجْهَهُ إِلَى اللَّهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ ب بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَى ».

و این سمت، سمت بس سمت خدا، همان هارمونی با خلقت و قوانین آن است که می‌تواند هر فرد را در صلح با خود، صلح با دیگران، و صلح با طبیعت و سایر مخلوقات (حیوانات و گیاهان) قرار دهد. کار پیامبران هدایت قوم خود بود در این سمت. حال اگر همه بشریت از هر رنگ و نژاد و زبان در این سمت قرار گیرد، تلاش تک تک پیامبران جهانی بوده است. برای همین است که قرآن تاکید می‌کند ما باید به همه پیامبران ایمان داشته باشیم و بین آن‌ها فرق نگذاریم. در این باره در بخش‌های آینده مقاله بحث حواهد شد.

بنابراین از این منظر همه پیامبران نذیر بوده اند برای کل بشریت در جهت سلم. اما شریعت هر قوم (جمعیت)، که وسیله بوده برای سلیم کردن آن قوم، ویژه آن قوم و متناسب با «وضعیت موجود» آن قوم در زمان بعثت بوده است. یعنی محتوی شریعت و احکام و آموزه‌ها، متناسب با خلق و خو، فرهنگ و باورها، و سطح آگاهی و رشد آن مردم در مان بعثت ارسال شده است. به عبارت دیگر آن وضیعت موجود و راه و رسم نادرست ضد رشد آن قوم بوده است که علت بعثت یک پیامبر شده است؛ تا آن را به راه رشد و تعالی هدایت کند.

با این مقدمه بحث کوتاهی درباره سه مورد بالا ارائه می‌گردد. امید است آنچه در این نوشتار ارائه شد کمکی باشد برای قرار دادن هر آیه در بستر زمان و مکان خود و البته در مدل ساختاری قرآن که در بخش‌های آینده این نوشتارها این مدل تکمیل خواهد شد.

۴.۲.۱. ما ارسلناک الا کافه للناس

آیه دیگری که برخی برای اثبات مدعای جهانی بودن رسالت پیامبر بدان استناد می‌کنند، آیه ۲۸ سوره سبا می‌باشد:

سبا آيه ۲۸:
وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا كَافَّةً لِّلنَّاسِ بَشِيرًا وَنَذِيرًا وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ
و تو را جز مژده‏آور و هشداردهنده براى همگى مردم نفرستاده‏ايم‏ ولى بيشتر مردم نمى‏دانند.

یکم - با استناد به نه دلیلی که در قسمت ۴.۱ این نوشتار درباره آیه ۱۵۸ سوره اعراف آورده شد، واژه ناس در آیه ۲۸ سوره نسا نیز برای همان جمعیت مخاطب حضرت محمد بکار برده شده است.

دوم - ویژگی دیگر آیه ۲۸ سوره سبا این است که سرتاسر سوره سبا مملو از قیل و قال است با کافران. آیه‌های قبل و بعد از این آیه مطالبی است که پیامبر باید (در پاسخ) به کافران و دیگران بگوید. کافران منکر خدا، قیامت، رسالت پیامبر، قرآن ...هستند. همچنین صحبت از مستضفان و مستکبران و مترفین جامعه در مواجه با ایمان آوردن و یا ایمان نیاوردن است. می‌توان گفت که پیامبر همگی بودن در آیه ۲۸ سوره سبا، دلالت دارد بر این که پیامبر برای همه اقشار و گروه‌های جامعه شامل کافر و مشرک و مستصعف و مستگبر و مترف فرستاده شده است نه یک گروه یا لایه اجتماعی خاص.

اگر به آیه ۲۶ سوره سبا (دو آیه قبل از آیه ۲۸ مورد بحث) دقت کنیم ، می‌بینیم خدا به پیامبر می‌گوید که به آن مردم (مخاطب) بگوید که روزی پروردگار ما همه ما را (برای داوری) گرد می‌آورد.

سبا آیه ۲۶: پروردگار همه ما جمع می‌کند
قُلْ يَجْمَعُ بَيْنَنَا رَبُّنَا ثُمَّ يَفْتَحُ بَيْنَنَا بِالْحَقِّ وَهُوَ الْفَتَّاحُ الْعَلِيمُ
بگو پروردگار ما همه ما را جمع مى‏كند، سپس در ميان ما بحق داورى مى‏نمايد و اوست داور آگاه

همچنین آیه ۲۸ سوره سبا را کنار ۲۴ سوره فاطر که مشابه آن است قرار می‌دهیم و با هم مقایسه می‌کینم، می‌بینیم ضمن این که مانند آیه ۲۸ سبا می‌گوید تو را نذیر و بشیر فرستادیم، تاکید می‌کند که هیچ امتی نیست که برای آن نذیری فرستاده نشده باشد. به عبارت دیگر تو هم نذیری هستی مثل سایر پیامبران برای امت خودت:

فاطر آيه ۲۴
إِنَّا أَرْسَلْنَاكَ بِالْحَقِّ بَشِيرًا وَنَذِيرًا وَإِن مِّنْ أُمَّةٍ إِلَّا خلَا فِيهَا نَذِيرٌ
ما تو را به حق‏، مژده‏رسان و هشداردهنده فرستاده‏ايم‏؛ و امتى نيست مگر آنكه در ميان آنان هشداردهنده‏اى بوده است‏.

در اینجا برای نشان دادن گفتمان جاری در سوره سبا که آیه ۲۸ بخشی از آن است، ترجمه آیات ۲۴ تا ۳۱ آورده می‌شود:

سبا آیات ۲۴ تا ۳۱: گفتگوی خدا با کافران از طریق پیامبر
بگو چه كسى از آسمانها و زمين شما را روزى مى‏دهد؟ بگو خداوند. و ما يا شما بر طريق هدايت‏، يا در گمراهى آشكاريم‏. «۲۴» بگو نه از شما در باره گناهى كه ما كرده‏ايم مى‏پرسند و نه از ما در باره آنچه شما مى‏كنيد خواهند پرسيد. «۲۵» بگو پروردگار ما، همه ما را گرد مى‏آورد، سپس در ميان ما به حق داورى مى‏كند و اوست داور دانا. «۲۶» بگو به من بنمايانيد كسانى را كه در مقام شريك به او نسبت مى‏دهيد چنين نيست‏، بلكه او خداوند پيروزمند فرزانه است‏. «۲۷» و تو را جز مژده‏آور و هشداردهنده براى همگى مردم نفرستاده‏ايم‏؛ ولى بيشترينه مردم نمى‏دانند. «۲۸» و گويند اگر راست مى‏گوييد اين وعده كى فرا مى‏رسد. «۲۹» بگو براى شما موعد روزى مقرر است كه نه از آن ساعتى پس افتيد و نه پيش افتيد. «۳۰» و كافران گويند هرگز به اين قرآن‏، و به آنچه پيش از آن بود، ايمان نمى‏آوريم‏؛ و چون ستمكاران (مشرك‏) را بنگرى كه نزد پروردگارشان باز داشته شوند، بعضى با بعضى ديگر بگو-مگو كنند. مستضعفان به مستكبران گويند اگر شما نبوديد بيشك‏، ما مؤمن بوديم‏. «۳۱»

در این گفتمان بین خدا و کافران، صحبت از این است که ایمان آوردندگان و کافران هر کدام بر مبنای عمل خود باید پاسخگو باشند و نه بر مبنای کردار گروه دیگر. در روز داوری هم ایمان آوردندگان و هم کافران حضور پیدا خواهند کرد و خدا در میان آن‌ها داوری خواهد کرد. یعنی اگر کافران ایمان نیاوردند، در روز داوری نیز ضرری متوجه ایمان آورده‌ها نمی‌شود. بنابراین دعوت به ایمان آوردن آنها به سود خودشان است. پیامبر هم برای همه است نه فقط ایمان آورده‌ها.

سوم - بد نیست اشاره ای داشته باشیم به گزاره دوم آیه ۲۸ سوره سبا که می‌گوید: اما بیشتر مردم نمی‌دانند «وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ» (که تو را برای هشدار دادن و بشارت دادن به همه آن‌ها فرستادیم). اینجا هم صحبت از اکثریت جمعیتی است که پیامبر برای آن‌ها فرستده شده ولی آن مردم اگاه نیستند و منکر رسالت پیامبر ند. برای فهم بهتر عبارت ا«کثر الناس»، برای مثال به آیه 1 سوره رعد نگاهی می‌کنیم. بی تردید منظور این آیه از واژه کتاب، قرآن می‌باشد. این آیه با گزاره « ولى اکثر مردم ایمان نمی‌آوردند» تمام می‌شود. این اکثریت همان اکثریت حمعیت مکه است که سال‌ها به آیه‌های حق قرآن که از طرف خدا فرستاده می‌شد ایمان نیاوردند. نه تنها ایمان نیاوردند که جمعیت اندک ایمان آورده‌ها را هم با آزار و اذیت و تهدید به قتل مجبور به ترک خانه و کاشانه خود کردند.

رعد آيه ۱: بیشتر مردم مخاطب آیات که سال‌ها به این آیات ایمان نیاوردند
المر تِلْكَ آيَاتُ الْكِتَابِ وَالَّذِيَ أُنزِلَ إِلَيْكَ مِن رَّبِّكَ الْحَقُّ وَلَـكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لاَ يُؤْمِنُونَ
المر اين آيات كتاب است‏، و آنچه از پروردگارت بر تو نازل شده است‏ حق است‏، ولى اکثر مردم ایمان نمی‌آوردند.

۴.۲.۲. تبییان لکل شیء

با استناد به عبارت «تبییان لکل شیء» در آیه ۸۹ سوره نحل، ادعا می‌شود بر اساس خود قرآن، همه چیز در قرآن آمده است. پس بر مبنای این جامعیت، قرآن برای همیشه پاسخگوی نیازهای بشر خواهد بود.

امید است با توجه به آن چه تا اینجا در این مقاله شرح داده شد، با همان قانون اول پرسش از مدعی که «کو تمام آیه؟»، مساله روشن شود. با خواندن کامل آیه ۸۹ سوره نحل که در زیر آورده شده است، می‌بینیم که این آیه دلالت دارد بر این که برای هدایت آن مردم هر چه لازم بوده در کتاب آورده شده است.

و با توجه وضعیت موجود امیین و سطح دانش و فرهنگ آن‌ها در عصر بعثت پیامبر، می‌توان به راحتی گفت آیات و قرآن از سر آن‌ها هم زیادتر بوده است.

برای روشن شدن قید کل (هر) در این آیه، آوردن یک مثال عددی بد نست: ماکزیمم تعداد عضو هر مجموعه تعریف شده را محدوده آن مجموعه تعیین می‌کند. برای مثال در مجموعه اعداد طبیعی از ۵۰ تا ۱۰۰، کل شیء (هر عددی) در این مجموعه ۵۱ عدد از ۵۰ تا ۱۰۰ می‌باشد. اما همین کل شیء در مجموعه اعداد از ۵۰۰ تا ۱۰۰۰، ۵۰۱ عدد است از ۵۰۰ تا ۱۰۰۰.

به عبارت دیگر وقتی تعریف یه مجموعه پیشینی است، «هر» مشروط می‌شود. ارجاع عام به آن با «کل» محدوده مجموعه را زیادتر نمی‌کند. داریم از نقی حرف می‌زینم که می‌دانیم نقی بن تقی است.

اجازه بدهید آیه کامل را در زیر بخوانیم و در این رابطه به چند نکته درباره آیه اشاره کوتاهی داشته باشیم. اهمیت موضوع و عوارضی که این بدفهمی‌های قرآن بر زندگی و عقب ماندگی اجتماعی بیش از یک میلیارد جمعیت مسلمان دنیا گذاشت؛ کار و حوصله زیادی می‌طلبد.

نحل آيه ۸۹: کتاب بیانی برای همه چیز هدایت
وَيَوْمَ نَبْعَثُ فِي كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيدًا عَلَيْهِم مِّنْ أَنفُسِهِمْ وَجِئْنَا بِكَ شَهِيدًا عَلَى هَـؤُلاء وَنَزَّلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ تِبْيَانًا لِّكُلِّ شَيْءٍ وَهُدًى وَرَحْمَةً وَبُشْرَى لِلْمُسْلِمِينَ
و روزى كه از هر ملّتى گواهى را بر ايشان از خود ايشان برانگيزانيم و تو را بر اينان گواه بيارويم؛ و کتاب را بر تو فرستاديم بيانى براى همه چيز و هدايت و رحمت و بشارتى براى مسلمين‏

یکم - گفتمان آیه درباره در روز قیامت است. در رور حساب (قیامت) به آن مردم گفته خواهد شد برای هدایت شدن شما هر چیزی که لازم بود فرستاده شد. پیامبر هم آن جا آورده می‌شود که شاهدت دهد همه این آیات را به امت خود ابلاغ کرده است. یعنی بهانه ای نمی‌ماند که بگویند ما نمی‌دانستیم و از آیات هدایت اطلاعی نداشتیم. اگر به بخش ۲.۵.۲ این نوشتار مراجعه کنیم می‌بینیم که در آیات ۱۵۶ و ۱۵۷ سوره انعام، علت فرستادن کتاب برای قوم پیامبر و اتمام حجت خدا با آن مردم امی آمده است. اتمام حجت مبنی بر این که در روز داوری عذر نیاورند و نگویند اگر برای ما هم مانند اهل کتاب کتابی فرستاده بودی ما هم هدایت می‌شدیم.

دوم - بیایید آیات ۱۵۴ سوره انعام و ۱۴۵ سوره اعراف در کنار آیه مورد بحث فرار دهیم و به آیات نگاهی بیاندازیم: می‌بینم کتاب حضرت موسی هم تفصیل کل شیء و هدایت و رحمت است. با این تفاوت که در یک مورد آن یعنی آیه ۱۴۵ به روشنی بیان می‌کند این کتابی که همه چیز در آن است و به حضرت موسی داده شده برای قوم حضرت موسی فرستاده شده است:

انعام آيه ۱۵۴ : همه چیز در کتاب حصرت موسی
ثُمَّ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ تَمَامًا عَلَى الَّذِيَ أَحْسَنَ وَتَفْصِيلاً لِّكُلِّ شَيْءٍ وَهُدًى وَرَحْمَةً لَّعَلَّهُم بِلِقَاء رَبِّهِمْ يُؤْمِنُونَ
بارى به موسى كتاب آسمانى داديم‏، تا نعمت را بر كسى كه نيكى پيش گرفته بود، تمام كنيم و براى آنكه همه چيز را به روشنى بيان كنيم و رهنمود و رحمتى باشد، تا به لقاى پروردگارشان ايمان بياورند.

اعراف آيه ۱۴۵: همه چیز در کتاب حصرت موسی برای قوم خودش
وَكَتَبْنَا لَهُ فِي الأَلْوَاحِ مِن كُلِّ شَيْءٍ مَّوْعِظَةً وَتَفْصِيلاً لِّكُلِّ شَيْءٍ فَخُذْهَا بِقُوَّةٍ وَأْمُرْ قَوْمَكَ يَأْخُذُواْ بِأَحْسَنِهَا سَأُرِيكُمْ دَارَ الْفَاسِقِينَ
و در الواح (تورات‏) هر گونه پند و روشنگرى در هر باب براى او نوشته‏ايم‏، پس آن را به جد و جهد بگير و به قومت دستور بده كه احكام نيكوى آن را دريافت (و به آن عمل‏) كنند، زودا كه سراى نافرمانان را به شما نشان دهم‏.

سوم - برای مثال به آیه ۲۳ سوره نمل توجه کنید. صحبت از زن فرمانروایی است که دارای همه چیز است. در حالی که آیات بسیار زیاد در قرآن وجود دارد که می‌گوید مالک همه چیز خداست و او بر همه چیز عالم و قادر است. آیا این که در این آیه گفته شده این زن فرمانروا همه چیز دارد، داشتن مطلق همه چیز است؟ با آسانی می‌توان گفت چون حکام بوده میتوانسته مالک و صاحب خیلی چیزها باشد.

نمل آيه ۲۳: همه چیز داشتن یه فرمانروا
إِنِّي وَجَدتُّ امْرَأَةً تَمْلِكُهُمْ وَأُوتِيَتْ مِن كُلِّ شَيْءٍ وَلَهَا عَرْشٌ عَظِيمٌ
من زنى را يافتم كه بر آنان فرمانروايى مى‏كرد و از همه چيز برخوردار بود، و تختى شگرف داشت‏.

اگر همه چیز در قرآن آمده چرا خود قرآن این همه به تفکر و تعقل در آیات آفریشن ارجاع داده است. در قسمت ۲.۲ این نوشتار آیاتی آورده شد که می‌گوید قرآن برای تعقل است. بنابراین اینجا هم با توجه جمعیت و سطح رشد جمعیت مخاطب قرآن می‌توان گفت چون آن فرمانروا هر چیز (مورد نیازشان) برایشان در قرآن بیان شده است. و این را با نگاهی به گزاره آخر آیه ۸۹ سوره نحل می‌توان دریافت که «هر چه برای هدایت آن مردم» لازم بوده بیان کرده است. «تبیان لکل شیء» با هدف رها شدن آن مردم از فلاکت پرستیدن و شفیع قراردادن لات و عزی و منات و سایر بت ها؛ سقف خود را در این کتاب پر کرده است: از هر داستان و پند و انذار و احکام و عبادات و موارد مورد لزوم دیگر.

در مورد «تبیین» هم شاید بتوان گفت تبیین به مفهوم بیان کردن و آوردن چیزی است؛ نه دانش همه جانبه آن. اگر به بحث مبین بودن آیات آفرینش برگریدم؛ انسان قادر است این آیات را توسط قوای حسی خود چون دیدن و شنیدن و بوییدن و چشیدن و لمس کردن و بوییدن، درک کند و از این منظر مبین هستند. اما این به منزله داشتن دانش این آیات‌ها نیست. همانطور که اشاره شد هر آیه قرآن در بستر زمان و مکان و رخداد و گفتمان مربوطه مبین بوده است. اما این دلیل نمی‌شود که قرآن بدون تعقل، به شناخت و معرفت برای رشد فردی و اجتماعی بینجامد. این شناخت همه جانبه با تفکر و تعقل و تدبر در آیات و در رابطه با کل آیات آفرینش ممکن خواهد شد. جایی که آیات قرآن در سرتاسر قرآن بطور مکرر و به هر بهانه تاکید بر این تفکر و تعقل در آیات آفرینش دارد.

عمل به آیات قرآن پیش نیاز رها شدن آن جمعیت امی برای برداشتن گام‌های بعدی بوده است. رهروی در مسیر درست یادگیری و دانستن بیشتر و در نتیجه رشد و تعالی و رفاه و رستگاری!

در عصرما متاسفانه با جداکردن آیات قرآن از متن گفتمان و رخدادهای مربوطه و همچنین مزید بر آن تدوین درهم برهم آیات توسط عده ای کم سواد، این آیات را به ضد منظور خود تبدیل کرده و سبب گام برداشتن در بیراهه‌ها شده است.

درباره کتاب یا ام الکتاب یا لوح محفوظ که بنا بر قرآن همه چیز درآن آمده، در بخش آینده این مقاله صحبت خواهد شد.

۴.۲.۳. رحمت للعالمین

خدا بر خودش رحمت نوشته و هر چیزی که آفریده رحمت است. همه موجودات که جز غیر انفکاک و اینتگرال آفرینش (یونیورس) و به تعییر قرآن عالمین (زمین و آسمان و هر چیز بین آن) می‌باشند رحمت هستند. پیامبران که جای خود دارند. هم رحمت هستند چون بقیه موجودات، و هم رحمت هستند به خاطر هدایت بندگان خدا؛ هدایتی که خود رحمت می‌باشد.

انبياء آيه ۱۰۷: پیامبر رحمتی برای جهانیان
وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا رَحْمَةً لِّلْعَالَمِينَ
ما تو را جز براى رحمت جهانيان نفرستاديم‏.

۵. سخن پایانی و نگاهی به بخش آینده این مقاله

اگر یک فقیه یا یک عالم دینی چند کلمه از یک آیه قرآن را جلوی شما گذاشت و به استناد آن ادعاهای گراف کرد، می‌توان چند گام ساده زیر را برداشت:

یکم: به او گفته شود کل آیه را بخواند
دوم: اگر هنوز ادعای گزاف کرد به او گفته شود چند آیه (مثلا 5 آیه) قبل و بعد از آیه مربوطه را در قرآن بخواند.
سوم: اگر هنوز ادعای گزاف کرد به او گفته شود عبارت و یا کلمات عبارت مورد ادعا را در آیات دیگر جستجو کند و روی آن آیات تعقل کند
چهارم: اگر هنوز ادعای گزاف کرد و با آوردن حدیث یا (و) روایت بر ادعای خود اصرار داشت؛ به او گفته شود بخش سوم این مقاله را که در آینده نزدیک همین جا منتشر خواهد شد بخواند.
پنجم: اگر هنوز در ادعای گزاف پافشاری کرد با مدل ساختاری پپیشنهادی نگارنده از قرآن؛ نتاقضات ادعای او با ساختار قرآن برایش روشن شود.

در رابطه با گام سوم، در بخش بعدی این سری مقالات نشان خواهیم داد که سنت (قول، فعل، و تقریر) پیامبر حجت وحیانی ندارد. نشان خواهیم داد که متاسفانه فقها اینجا نیز با چند کلمه از یک آیه، که آن هم درباره تقسیم اموال عمومی بین نیازمندان است، نتیجه گیری کرده اند: هر چه پیامبر به شما داد بگیرید. و این هر چه را سنت پیامبر فرض می‌کنند. در این باره پاسخ مرحوم آیت الله منتظری و آیت الله صانعی به پرسش نگارنده موجود است.


درباره گام پنجم بد نیست اشاره شود که این مدل ساختاری پیچیده نیست و در چند گزاره فرمول بندی شده است. و در بخش پایانی و چهارم این سری مقاله‌ها آورده خواهد شد.

با توجه به آن چه تا به حال درباره قرآن در دست گفته شد، و برخی نمونه هایی که در ساده کردن مفاهیم برای انتقال آن به امییون مخاطب آورده شد، و بنابر مشاهدات نگارنده که چند سال در آیات قرآن دقت کرده است، و بنابر این که تدوین قرآن به صورت مصحف در دست توسط افرادی بسیار کم سواد آن هم پس از دو دهه پس از وفات حامل وحی انجام شده است ...؛ بی تردید می‌توان گفت کتاب در دست آنقدر دقیق نیست که بتوان با استناد به معنی یک واژه یا یک قید یا پاره آیه و یا تک آیه از آن نتیجه‌ای گرفت.

در بخش سوم پس از بحث درباره سنت پیامبر درباره دو پرسش زیر از پرسش‌های نیکفر بحث خواهد شد:

پرسش دوم- حل مساله تنش میان دین با صلح ورزی و بهروزی چگونه ممکن خواهد بود؟

پرسش سوم - موثر اصلی خشونت، آغازگاه الاهیاتی آن است یا شریعت؟

تلاش بر این است که مطالب مورد نظر این سری نوشته‌ها در چهار نوشتار تمام شود. بنابراین بخش چهارم شامل بحث درباره «کتاب»، «کلمات» خدا، و بقیه پرسش‌های نیکفر خواهد بود. در بحث بخش پایانی به کاربرد مطالب ارائه شده در جامعه و اثر آن در جنبش جاری اشاره ای خواهد شد. در این رابطه فرهنگ جهانشهری و مواضع روشنفکران و به تعبیر دباشی تضاد کاذب بین روشفنکران دینی و غیر دینی نیز اشاره ای خواهد شد.

استرالیا در دور جدید تحریم علیه جمهوری اسلامی ایران، معاملات نفت و گاز و ۹۸ شرکت ایرانی فعال در بخش‌های مالی و حمل و نقل را به فهرست تحریم‌های خود اضافه کرد.

استیون اسمیت، وزیر امور خارجه استرالیا، امروز، پنج‌شنبه هدف این تحریم‌ها را توقف برنامه اتمی ایران عنوان کرد و گفت که ۱۲ شخص حقیقی نیز در این فهرست قرار دارند.

به گزارش خبرگزاری آسوشیتدپرس، ۱۷ شعبه بانک ملی ایران و ۲۶ شرکت وابسته به کشتیرانی ایران از جمله بخش‌های هستند که از سوی استرالیا تحریم شده‌اند.

جمهوری اسلامی ایران در یک ماه گذشته هدف دور جدید تحریم‌های شورای امنیت سازمان ملل، اتحادیه اروپا و کشورهای آمریکا، کانادا و استرالیا قرار گرفته‌ است.

وزیر امور خارجه استرالیا دلیل تحریم معاملات نفت وگاز ایران را اشاره چهارمین قطعنامه تحریمی شورای امنیت به رابطه بین تولید سلاح‌های کشتار دسته‌جمعی و درآمد حاصل از فروش نفت و گاز این کشور عنوان کرد.

به گفته وی تجارت با ایران در حوزه‌های مرتبط با معادن اورانیوم، تکنولوژی هسته‌ای و موشکی نیز برای شرکت‌ها و شهروندان استرالیا ممنوع است.

استرالیا ماه گذشته نیز از تحریم دو شرکت ایرانی و یک فرمانده قرارگاه خاتم الانبیاء سپاه در راستای قطعنامه چهارم سازمان ملل متحد خبر داده بود.

تحریم‌های جدید استرالیا در حالی است که وزرای خارجه اتحادیه اروپا نیز روز دوشنبه با تصویب تحریم‌های گسترده‌تری علیه جمهوری اسلامی ایران که ممنوعیت سرمایه‌گذاری در پروژه‌های نفت و گازی را در بر می‌گیرد، موافقت کردند.

بازرسی از کشتی‌های ایرانی و ایجاد محدودیت برای شرکت‌ها و افراد وابسته به سپاه پاسداران از جمله مفاد این تحریم‌ها هستند.

ایران اتهامات غرب در خصوص تسلیحاتی بودن فعالیت‌های هسته‌ای خود را رد کرده و می‌گوید برنامه هسته‌ای‌اش صلح آمیز بوده و فقط برای مسائل پزشکی و تولید انرژی است.

شکار یک‌باره‌ی هزاران ماهی ریز و بی‌خبر هنگام شیرجه‌ی پرسرعت وال گوژپشتی که دهان‌اش را چون درگاه انبار تاریک و مخوفی گشوده، از زمره آشناترین جلوه‌های زیبای بقا در طبیعت است. حال، علی‌رغم پرسش‌های بی‌شمار باقی از نحوه‌ی اجرای بی‌نقص این مانور؛ پژوهش‌گران موفق به درک سازگاری منحصربفرد استخوان‌بندی آرواره‌ی این آبزی غول‌آسا با فشار گسیلنده‌ی ناشی از جریان پرسرعت آب ورودی به دهان‌اش شده‌اند.

تمرکز این پژوهش، بر روی «وال‌های باله‌دار» بود؛ خانواده‌ای وسیع از گونه‌های غول‌آسای آبزی که مشتمل بر «وال‌های گوژپشت» (Humpback Whales) و «وال‌های آبی‌» (Blue Whales) – بزرگترین جانواران زمین – نیز می‌شود. غذای این موجودات، همان ماهیان ریز و کریل‌های میگومانندی‌ست که از طریق شیرجه‌های‌شان در ژرفنای تاریک اقیانوس و همراه با حجم گسترده‌ای آب، بلعیده می‌شوند؛ عملی که «تغذیه‌ی جهشی» خوانده می‌شود.

طرحی از سلسله‌مراحل تغذیه‌ی جهشی یک وال. حباب شیاردار شکمی، با جذب آب غنی از غذا، چنان متورم می‌شود که گاه از حجم دیگر نقاط وال، فضایی افزون‌تر اشغال می‌کند / طرح از Nick Pyenson

این وال‌ها، مجهز به بافت‌های ویژه‌ و کشسانی‌‌ موسوم به «حباب شیاردار شکمی‌»‌اند که به آرواره‌هایشان بسته شده است. هنگامی‌که آرواره‌ها تا حداکثر زاویه‌‌ی ممکن گشوده می‌شوند و وال سریعاً شنا می‌کند؛ فشار وارده بر حباب شکمی بدان انبساط می‌بخشد، تا بدانجاکه فضایی را حتی افزون‌تر از حجم خود وال اشغال می‌کند. این عملیات چندین‌ساعته، به وال‌های باله‌دار امکان جذب بسنده‌ی غذا را برای مصرف روزانه‌شان می‌دهد؛ هرچند این نوع از تغذیه، خود آسیب‌هایی نیز می‌تواند به دنبال داشته باشد.

فشار شدید واردآمده از جانب جریان آب ورودی به غشای نگه‌دارنده‌ی حباب شکمی، نهایتاً آرواره‌ را به‌شدت کش می‌دهد. دانشمندان هنوز نمی‌دانند استخوان آرواره‌ی وال، چگونه تاب تحمل چنین حد از فشار شکننده‌ای را دارد. «دنیل فیلد» (Daniel J. Field)، دانشجوی جانورشناسی دانشگاه بریتیش‌کلمبیای کانادا می‌گوید: «مایلیم بدانیم آیا که آرواره، طرح مکانیکی ویژه‌ای دارد که چنین آن را در برابر شکستن حین جذب فشار ایمن می‌کند؟ ایستادگی‌ این موجودات در برابر چنین فشارهای غول‌آسایی حقیقتاً چشمگیر است».

فیلد، طی تدوین پایان‌نامه‌ی کارشناسی‌اش؛ در کنار استادش، دکتر «رابرت شادویک» (Robert Shadwick) و دیگر پژوهش‌گران همکار، به محاسبه‌ی حد تحمل استخوان‌ آرواره‌ی وال‌های گوژپشت پرداخت. گروه طی این بررسی، از فرآیند اسکن پرتو ایکسی موسوم به «برآورد کمّی از طریق پرتونگاری» (QCT)، به‌منظور تعیین هندسه‌ی سه‌بعدی استخوان‌های فک و نحوه‌ی توزیع چگالی‌ نسوج درون‌استخوانی بهره بردند.

وال گوژپشت در سواحل هاوایی / عکس از Paul Souders

در نهایت این دانشمندان، دریافتند که طرح آرواره‌ی وال گوژپشت، به‌گونه‌ای منحصربفرد و متفاوت از فک انسان و دیگر نهنگ‌ها – یعنی تنها موجوداتی که داده‌های حاصل از اسکن QCT فک‌شان در دست است - می‌باشد. دانشمندان خصوصاً در این بین، به محاسبه‌ی مؤلفه‌ای موسوم به «انعطاف موجی» نیز پرداختند؛ آمیزه‌ای از چگالی بالای استخوان و سطح مقطعی وسیع که به استخوان در قبال اِعمال خمیدگی ناشی از فشار بیرونی، مقاومت می‌بخشد.

نتایج حاصل از این بررسی ضمناً گویای وجود الگوی چینشی منحصربفردی میان استخوان‌های آرواره – با حداکثر پیچیدگی در محل اتصال به جمجمه و حداقل پیچیدگی در نواحی مرکزی – به‌منظور برقراری همان خصیصه‌ی انعطاف موجی‌ست، که در مجموع آرواره را در برابر کشش حاصل از تغذیه‌ی جهشی جانور، مقاوم می‌کند. فیلد در ادامه می‌گوید:

«فقط با نگاهی به داده‌ها [می‌توان فهمید] آرواره‌های وال حقیقتاً که شگفت و زیبا جهت مقاومت در برابر فشارهایی که هرروزه با آن مواجه است، انطباق یافته‌اند. کشف این [حقیقت]، حیرت‌آور و کاملاً جذاب بود».
این پژوهش‌گران، کشف اخیرشان را در شماره‌ی یازدهم ژولای نشریه‌ی علمی «Anatomical Records» انتشار داده‌اند.

منبع: LiveScience

- با اینکه قسمت اعظم راه را آمده‌ایم اما حس می‌کنم این جاده تا بی‌نهایت ادامه دارد و من، ما، تا ابد در آن راه می‌پیماییم. «شاید خسته شده باشید آقای راننده.» ــ نه آقا خسته نشده‌ام. اما هر بار وقتی مسیری طولانی طی می‌کنم احساس افسردگی عجیبی به من دست می‌دهد. می‌بینم که یک بار دیگر راهی را پیموده‌ام که بارها از آن گذشته‌ام و می‌بینم که هیچ حادثۀ تازه‌ای، هیچ تغییری از این پیمودن دوباره ایجاد نشده است. شاید احساس عبث بودن داشته باشم.

«مهم نیست. همین که عمل رفتن، دوباره رفتن انجام می‌شود خودش کلی کار است.» عمل دوباره رفتن. دوباره پیمودن. اسماعیلی دوباره و دوباره در فروشگاه پرسه زده است و حالا. حالا ایستاده است. سر چهار راه پهلوی. در محل تقاطع خیابان شاهرضا و پهلوی. حیران. ناظر برخورد وانت مزدا با پیکان. ناظر مرد چاقی که از اتومبیل پیکان پیاده می‌شود و به رانندۀ وانت می‌گوید کسکش حواست را جمع کن. ناظر رانندۀ وانت که مشتش را بر دهان مرد چاق می‌کوبد. و خون که از بینی مرد فواره می‌زند. و عابران که می‌کوشند دو راننده را از یکدیگر دور کنند.

ابوالفضل گفته است بروم خانه‌اش. یا بروم به بیمارستان؟ من سر چهارراه پهلوی ایستاده. و ایران بر تخت خوابیده. من ناظر تصادف وانت مزدا با اتومبیل پیکان. یکی از خارج وارد می‌شود و دیگری در داخل تولید می‌شود. ژاپنی‌ها مورچه‌وار جلو می‌روند. حالا در بازارهای جهانی با امریکایی‌ها و اروپایی‌ها رقابت می‌کنند. انفجار بمب اتمی هم نتوانست نابودشان کند. قدرت کار. قدرت سرمایه. خودش وارد می‌شود. کتابش نه. نمی‌شود جلوش را گرفت. اگر می‌شد چیزی عوض نمی‌شد. سرمایه. مسری است. به جان مریض هزار ساله می‌افتد و ده ساله نابودش می‌کند. جسم و روحش را داغان می‌کند. مثل سرطان. مریض از وجودش بی‌خبر است. علائم ظاهری‌اش وقتی پدیدار می‌شود که دیگر امیدی نیست. فاتحۀ مریض را باید خواند.

چه کسی قرارداد دادرسی را امضاء کرد؟ خیالشان به عوارض بعدی قد نمی‌داد. مرض معمولا با لکه‌ای بر روی پوست یا احساس دردی در معده ظاهر می‌شود. وقتی عکس برمی‌دارند و آزمایشهای لازم را می‌کنند می‌فهمند از جسم سالم دیگر سلولی نمانده‌ است. مریض باید خود را به امان خدا رها کند. تا لحظۀ محتوم فرا برسد. لحظۀ محتوم. باید بنویسم. باید بنویسم که دقیقا چه اتفاقی می‌افتد وقتی من ابراهیم و سارا راترک می‌کنم و از بیمارستان بیرون می‌آیم.

فصل نهم

هادی ابراهیمی. پوست طاس سرش را می‌خاراند، بادی که در معده پیچیده است را رها می‌کند. تقریبا بی‌صدا. منتظر تاکسی است و سر ظهر تاکسی پیدا نمی‌شود. سر ظهر سر راه چهار راه پهلوی. دسته گل خشک می‌شود. اگر دیر برسد. گلها را در مغازه به زور کولر و آب خنک، تازه نگاه می‌دارند. تا خریدی و پولش را پرداختی و پایت را از مغازه بیرون گذاشتی می‌پلاسند.

ایران خانم منتظر است. من که می‌خواستم از خانه بیرون بیایم گفت می‌روم حمام. حالا در حمام است، حتما. لخت است. موی زهارش را دارد می‌تراشد. شب اول نتراشیده بود. گفت زن بی‌شوهر نباید آنجایش را بتراشد. خوب نیست. چنگ زدم. دردش آمد. گفت آقای ابراهیمی نکن. دوباره چنگ زدم. قلنبه. دنبه. مودار. دنبۀ پشم‌آلو. دلم داشت به هم می‌خورد. باید حالی‌اش می‌کردم از پشم و پیل خوشم نمی‌آید. دانه دانه، یکی یکی می‌کشیدمشان. دردش می‌آمد. باز گفت آقا ابراهیمی دستت را ببر کنار. گفتم خوشم می‌آید. حالم داشت به هم می‌خورد. لنگش را جمع کرد. خودش را به من مالید. بوی کپک‌زدگی می‌داد. بوی مطبخ.

دستش را گرفتم. و گرفت. خجالت می‌کشید. یا وانمود می‌کرد. گفتم ایران خانم یا الله. نگفتم مرد از پنجاه سال که گذشت احتیاج به دستمالی دارد چه رسد به مرد شصت ساله. گفتم ایران خانم خوشت می‌آید. خجالت ندارد. بمال خوشت می‌آید. اندکی فشار داد. دستش زبر بود. معلوم است. از بس ظرف شسته.از بس رخت شسته. حتی ناخن اتگشتهایش هم کلفت شده.

یادم باشد لاک و سوهان بخرم. یادش بدهم. باید خانمی کردن را یادش بدهم. باید یادش بدهم چطوری ناخنهایش را صاف کند ولاک بزند. خانمش خواهم کرد. خواهند دید. مادر قحبه‌ها. مثل سوزن توی چشمشان می‌کنمش. درستش می‌کنم. درستشان می‌کنم. کسی حریف من نمی‌شود. دیگر تمام شد. دورۀ نوکری تمام شد.

«آهای تاکسی. آهای تاکسی. زعفرانیه. پنج تومن. زعفرانیه.» مادر سگها. نمی‌روند. نمی‌برند. صرف نمی‌کند یک نفر را ببرند. سر ظهری کسی هم از زعفرانیه به مرکز شهر نمی‌آید. خلایق زعفرانیه‌‌نشین همه ماشین دارند. جاکشها. باید خالی برگردد. به درک. این راننده‌ها روزی حداقل پانصد تومن کاسبند. می‌چپانند. تا دسته به مسافر. صبح که سوار شدم دو نفر را بغل من چپاند. قرمساق. بیلمز بود. اول صبح با دمش گردو می‌شکست. حتما دیشب تپانده بود.

«آهای تاکسی. آهای تاکسی. زعفرانیه. شش تومن. زعفرانیه.» سیزده شاخه گلایل قرمز. شاخه‌ای دو تومن. می‌گفت بیست و پنج ریال الدنگ. دو تومن هم از سرش زیاد است. می‌شود به عبارت دوسیزده تا بیست وشش تا بیست وپنج تومن دادم. وانمود می‌کرد نمی‌خواهد. نمی‌خواهد بگیرد. دست آخر گرفت و راضی هم بود. باید باشد. الدنگ دزد. حتما شاخه‌ پنج ریال برایشان تمام می‌شود. خرج آب وبرق و نگاهداری مغازه را هم حساب می‌کنی. حالا چرا سیزده تا. نمی‌دانم. باید حتما عدد زوج نباشد. تعداد گل باید عدد فرد باشد.

«هی تاکسی. آقا جان هفت تومن. زعفرانیه هفت تومن.» بی‌پدر و مادر. جاکشها. اصلا سرش را برنمی‌گرداند. اصلا نگاه نمی‌کنند. صدای هفت تومن حتی گوششان را تیز نمی‌کند. هفت سال پیش هفت تومن هفتاد تومن حالا بود و هفتصد و پنجاه و شش تومن و دو ریال. حقوق وظیفه. پانزده سال هست که می‌گیرد. اگر من نبودم از دستش درآورده بودند.

گفتم یا الله ایران خانم. فکر کن داری رخت‌می‌شویی. رخت رضا را. اگر من نبودم همه‌اش را خرج این سگ توله می‌کرد. مرد که آبستنش کرد و مرد. شرش را از سر زنکه کم کرد. مرتیکه. مرتیکه. اگر من نبودم حقوق وظیفه‌اش را هم نمی‌دادند. مگر می‌توانست توی این ادارات بی در و پیکر به دنبال پروندۀ شوهرش بدود. اگر می‌خواست خودش حقوق وظیفه را بگیرد دو سال طول می‌کشید. حصر وراثت، برگۀ فوت، تأییدیه کلانتری، شهادت اهل محل، نبودن همسر دیگر. فقط یک تلفن. زدم و گفتم ایران خانم از آشنایان است. همین. از آشنایان! هه. جرأت نمی‌کردم بگویم خواهر زنم است.

آذر خانم چوب توی نه بدترجایم می‌کرد.می‌فرمود. ارواح پدر جاکشش. فقط یک تلفن. زدم و همه اوراق پرونده خود به خود درست شد. پنهانی رفتم در خانه‌شان. لای در را باز کرد. دیدم. خندید. زیر چادر مشکی. گفت بفرمایید تو. فرمودم. خوشگل. بود. آبستن بود و خوشگل بود. چادرش را کنار می‌زد و در دستمال فین می‌کرد. چارقدش را کنار می‌زد و دستمال بناگوشش را پاک می‌کرد. بناگوش سرخ و سفیدش را. وقتی خواست بنشیند چادرش پس رفت. پوست شکمش از زیر پیراهن پیدا بود. پوست سفید شکم ورقلنبیده‌اش. همان وقت نظرم را گرفت.

اگر آذر نبود. که چهار چشمی مواظبم باشد. اگر آذر می‌گذاشت. خودش حتما حرفی نداشت. می‌گفتیم کارمان را می‌کند. خواهر زنم بود و می‌شد. می‌آوردیمش خانه. بچه‌اش را بزرگ می‌کردیم. و چه‌ها که نمی‌شد. گفتم ایران خانم حقوق وظیفۀ مرحوم شوهرتان درست شده. هفتصد و پنجاه و شش تومان و دو ریال. گفت از تصدق سر شما و بلند شد. چادر از سرش لیز خورد. یا خودش عمدا آن را انداخت. پیراهن گلدار حریر روی شکم گردش. دولا شد که چادر را بردارد. جستم بغلش کردم. ترسید. خودش را به موش‌مردگی زد. گریه هم کرد. تا وقتی دو تا مشک ممه‌اش را آب لنبو کردم. تا وقتی آب از لب و لوچه‌اش آویزان شد. تا زیپ پیراهنش را پائیم کشیدم پیراهن افتاد. زیر پیراهن عیان شد. زیر شلوارش را پایین کشیدم. تنکه عیان شد. یک تکه پارچه کلفت و زبر و سیاه. دو زانو نشستم. زنجموره می‌کرد. گفتم می‌خواهم نگاه کنم. و دیدم. دنبۀ پشم‌آلو را. آلو را. دلم به هم خورد و بوی ترشیدگی توی ذوقم زد. مهم نبود، مهم این بود که حامله بود. راست ایستاده بود. خمیر شکمش روی تغار پشمش را پر می‌کرد. کیف دارد. بند کردن به زن آبستن کیف دارد. آذر که حامله می‌شد نمی‌گذاشت. می‌گفت به سر بچه آسیب می‌رساند. بالاخره مجبورش کردم. خیلی راه نمی‌داد.ماهی ‌یک بار. لطفش شکمش بود. لطف زیر پای ایران خانم هم نشستن همین بود. ایستاده بر سر من. سر من لای رانهای چاقش. دو ستون پنبه زیر شکمبه.

«آهای تاکسی.هشت تومن آقا. هشت تومن زعفرانیه.» پانزده. « بله؟ پانزده تومن. نخیر. مگر چه خبر است. کرایه پانزده ریال می‌برد. با تاکسی‌متر می‌شود چهار تومن. حالا چرا می‌روی برادر؟ صبر کن. هشت تومن و پنج‌زار.» نخیر. رفت قرمساق. قانع نیستند قرمساقها. هیچ کس قانع نیست. انگار پول ور پاشیده‌اند.

هشت هزار و پانصد تومن بیشتر نمی‌خواست بدهد. گفت گمرکش هشتاد هزار تومن است. ده درصد هم که حساب کنید می‌شود هشت هزار تومن. بد هم نمی‌گفت. راست و ریس کردن کارش هم زحمتی نداشت. سندش را خودش گرفته بود. مأمور ثبت را هم خودش راضی کرده بود. دم مأمور مالیات را هم خودش چرب دیده بود. فقط ترخیص کالا با من بود. به ایوب‌زاده گفتم سه هزار تومن بیشتر نصیبم شده. بی‌همه چیز طماع نصفش را همان جا خواست چک بکشم. ارواح بابای جاکشش. هشتصد تومن از سرش هم زیاد بود.

تازه می‌خواست دست آقای ابراهیمی را هم ببوسد. دهنش بو می‌داد. آن روز اول از بس مفتون لای پایش بودم حواسم به بالاتنه‌اش نبود. شب اولی که وصال دست داد گفتم ایران خانم جون آدامس نمی‌جوی. گفت نه آقا. گفتم مسواک که می‌زنی. گفت نمی‌توانم آقا، می‌ترسم دندانهایی که پر کرده‌ام خالی بشود، آقا. بیچارۀ بیسواد. فکر می‌کرد دندانش خالی می‌شود.

آذر هر شب بعد از مسواک زدن آب جوش شیرین غرغره می‌کرد. اگر یک شب هم دهنم را مسواک نمی‌زدم و غرغره نمی‌کردم نمی‌گذاشت بخوابم. می‌گفت ابراهیمی بلند شو دهن بو گندویت را مسواک بزن، غرغره هم یادت نرود. حالا غرغره یاد تو نرود عجوزه. بپوس. بگند. دهنت را با خاک بشور. کرمهای توی زبانت را ضدعفونی کن. نکیر و منکر از زبان گندیده خوششان نمی‌آید. عجوزه. حتی یک بار هم نگرفت. هرچه التماس می‌کردم. تا چه برسد بگذارد توی. ایران خانم گذاشت. بار سوم. سرش را به زور فروکردم زیر رختخواب.

«بله؟ کجا می‌روم؟ زعفرانیه. هشت تومن هم بیشتر نمی‌دم.»ــ دوازده. «دهه. با وانت‌بار می‌خواهی دوازده تومن بگیری؟ چقدر؟ نه تومن و یک شاهی اضافه نه. مسافر را هم سوار نمی‌کنی.» ــ می‌کنیم. «بله؟ می‌کنی؟ آخر کجا برادر؟ جلو که یک یک نفر بیشتر جا نمی‌گیرد.» ــ عقب. « عقب؟ عقب اشکالی ندارد. یا الله. نه نه صبر کن برادر. صبر کن این گلها بالاشان پول رفته.آهان. حالا خوب شد. حرکت بفرمایید.»

بعله. حرکت بفرمایید، ارواح بابای کون نشسته‌تان که معلوم نیست از کجا پول آورده و وانت‌بار خریده‌اید و مسافرکشی می‌کنید. بر خلاف قانون مسافرکشی می‌کنید. «بله؟ گفتید کجای زعفرانیه؟ کوچۀ باستانی. کوچۀ باستانی برادر. همان که سرش دراگ استور است. جنب شعبۀ بانک صادرات.»

گفتم ایران خانم حقوق وظیفه‌ات را بگذار بانک. مبادا صنارش را خرج کنی. می‌شود سالی حدود ده هزار تومن. حالا حتما دویست هزار تومنی جمع شده است. نمی‌گوید. پتیاره خوب بلد شده است چطوری زبانش را نگهدارد. هرچه بقچه و بندیلش را زیر و رو کردم دفترچۀ پس‌اندازش را پیدا نکردم. اگر می‌دانستم اقلا پولش را در کدام بانک می‌گذارد کافی بود. از رئیس بانک درمی‌آوردم. درآوردم. از توی آن داغی و خیسی و لزجی درآورد.

«هه. چرا ایستادی برادر؟» ــ که مسافر سوار کنم. « کجا؟ سوار کنی، پدر جان؟» ــ عقب. زعفرانیه و شمیران نفری یک تومن. عقب. « عجب؟» عجب مادر قحبه‌ای. جاکش پدر سوخته مرا سوار می‌کند یا احمق دیگری را و کرایۀ اصلی را می‌گیرد بعد می‌آید سر صف تاکسی کرایه، مسافر سوار می‌کند.

«که اینطور جنابعالی خر گیر آورده‌اید. مرا نه تومن سوار می‌کنی و از سر صف کرایه، نفری یک تومن مسافر می‌کشی. که بنده شده‌ام ملا نصرالدین.» ــ نمی‌خواهی پیاده شو حضرت آقا. ما که خودمان را نفروخته‌ایم. سر ظهری دردسر سوار کرده‌ایم. « پیاده بشوم، بله؟» و کجا بروم؟ حالا، گلها دارد می‌پلاسد. ایران خانم از حمام در آمده و سرش را خشک کرده. منتظر است. «بله؟» ــ پیاده می‌شوی یا بروم حضرت آقا؟ «برو برادر. برو که خوب می‌روی. بتازان که خوب می‌تازانی. برو که دوره دورۀ توست.»

ارواح ننه‌ات. دوره دورۀ شماها می‌خواست بشود. نشد. تازه توده‌ایها هم سوارتان می‌شدند. همه‌اش حرف بود. همه‌اش کشک بود. همه‌اش خر رنگ‌کنی بود. دکتر زارع خودش یک پا دزد سر گردنه بود. نشان داد که دزد سرگردنه بود. یا آن قرمساقی که صندوق حزب را خالی کرد. و برای همه‌تان چسید و رفت و حالا خودش و تخم و ترکه‌اش می‌خورند و به ریش خلق می‌خندند. حالا بگویید رفیق استالین. قرمساق اعظم. مادر قحبه‌ها وقتی استالین ریق رحمت را سر کشید بود دم سفارت روسیه صف کشیده بودند. خودم دیدم. دستمال به دست داشتند و اشکشان را پاک می‌کردند. انگار پدر پدر قرمساقشان به درک واصل شده بود. خوب معلوم است. تیمسار تبریزی تعریف می‌کرد که خودش در تبریز دیده بود. مرتیکۀ جعلق گوز به ریش گاری‌اش در گل گیر می‌کند. رفقا می‌خواهند چرخ گاری را از توی گل در بیاورند. زور می‌زده‌اند و می‌گفته‌اند یا استالین. انگار استالین مثل حضرت عباس معجزه کرده. بعد هم نشانشان داد. یکی یکی نفله‌شان کرد. تا قبل از اینکه سقط کند سر هر چی بر ما مگوزید انقلاب اکتبر را زیر آب کرد. ناکسها را. همه‌شان سر و ته یک کرباسند. توده‌ایها. مصدقیها. حزب بازی می‌کردند و دنبال منافع خودشان بودند. خواهر جنده‌ها. نگذاشتند. نگذاشتند هیتلر کارش را تمام کند. مادر قحبۀ مادر قحبه‌ها.

گزارش‌های رسیده از زندان اوین تهران حاکی از اعتصاب غذای شانزده زندانی سیاسی بند ۳۵۰ این زندان است.

به گزارش وب‌سایت کلمه، این شانزده نفر که به سلول‌های انفرادی ۲۴۰ اوین منتقل شده اند، در اعتراض به این انتقال دست به اعتصاب غذا زده‌اند.

ماموران بند ۳۵۰ اوین، روزهای دوشنبه و سه‌شنبه جاری این افراد را به دلیل اعتراض به رفتار «نامناسب» ماموران و مسئولان زندان و شرایط نامناسب این بند به سلول‌های انفرادی منتقل کرده بودند.

بنا به این گزارش بهمن احمدی امویی و کیوان صمیمی، روزنامه‌نگاران زندانی، ظهر دوشنبه به سلول انفرادی منتقل شدند و از همان روز اعتصاب غذای خود را آغاز کردند. ۱۴ زندانی معترض دیگر ساعت سه بامداد روز سه شنبه مجبور به ترک بند عمومی ۳۵۰ شدند.

علی ملیحی، حسین نورانی نژاد، عبدالله مومنی، علی پرویز، حمیدرضا محمدی، جعفراقدامی، بابک بردبار، ضیا نبوی، ابراهیم(نادر)بابایی، کوهیار گودرزی، مجید دری، مجید توکلی، غلامحسین عرشی و پیمان کریمی آزاد زندانیانی هستند که طی روزهای چهارشنبه و پنج‌شنبه دست به اعتصاب غذا زده اند.

این زندانی‌ها اعلام کرده‌اند که تا تحقق خواسته هایشان دست از اعتصاب بر نمی‌دارند. «پوزش ماموران و مسوولان زندان از زندانیان به خاطر رفتار نامناسب و همچنین بازگرداندن تمامی این شانزده زندانی به بند عمومی» از جمله خواسته‌های اعتصاب‌کنندگان است.

خانواده‌های زندانیان سیاسی بند ۳۵۰ اوین از قطع تلفن‌های این بند از روز دوشنبه چهارم مرداد ماه خبر داده‌اند. گفته می‌شود که امکانات رفاهی این بند نیز در روزهای اخیر محدود شده‌است.


پیش از این گزارش‌هایی از وضعیت نامناسب رفاهی و بهداشتی این بند منتشر شده بود.

۲۹ خردادماه گذشته نیز اعلام شد که مسئولان زندان اوین، زندانیان سیاسی بند ۳۵۰ زندان اوین را وادار به انجام «کار اجباری» در زمینه «کارهای ساختمانی» کرده‌اند. دلیل این کار اجباری، آغاز «ساخت و ساز در زندان» و «نبود جای مناسب برای زندانیان» اعلام شد.

هم اکنون بیش از ۲۰۰ نفر از بازداشت‌شدگان رخدادهای پس از دهمین انتخابات ریاست جمهوری ایران در بند ۳۵۰ اوین نگهداری می‌شوند.

در یک سال گذشته هزاران نفر از معترضان به «تقلب» در انتخابات ریاست جمهوری بازداشت شده و به اعدام، تبعید و حبس های طولانی محکوم شده اند.

حامد کرزی، رئیس جمهور افغانستان با انتقاد از سیاست جامعه بین‌المللی در افغانستان گفت که آن‌ها به‌جای توجه به «مراکز اصلی تروریسم» در دهات افغانستان می‌جنگند.

رئیس جمهور افغانستان در حالی این موضوع را مطرح می‌کند که اسناد محرمانه تازه افشا شده جنگ امریکا در افغانستان نشان دهنده حمایت «آی اس آی»، سازمان اطلاعات ارتش پاکستان از طالبان است.

حامد کرزای که در یک نشست خبری در کابل سخن می‌گفت، افزود: «سالهاست که گفته‌ایم در دهات و خانه‌های مردم علیه تروریسم نجنگید بلکه به دنبال تروریسم در پناه‌گاه‌هایی بروید که در بیرون از مرزهای افغانستان است.»

حامد کرزی به طور مستقیم به کشور خاصی اشاره نکرد اما در گذشته بارها پاکستان از سوی مقامات افغان متهم به کمک به شورشیان شده‌است.

وی در تازه ترین اظهاراتش گفت: «درحالی که جامعه جهانی متحد افغانستان با هدف مبارزه علیه تروریسم به این کشور آمده‌اند چرا نسبت به محلاتی که خطر تروریسم در آن موجود است اقدام نمی‌کنند.»

رئیس جمهورافغانستان به شورای امنیت و وزارت امور خارجه این کشور دستور داده‌است این اسناد را که شمار آن ۹۰ هزار برآورد شده‌است، به دقت بررسی کنند.

روز گذشته دیوید کامرون نخست وزیر بریتانیا نیز در سفر به هند به پاکستان هشدار که موضوع خود را در قبال جنگجویان مسلح فعال در افغانستان و پاکستان مشخص کند.

به گفته کامرون پاکستان نمی‌تواند به صورت علنی علیه طالبان فعالیت کند اما مخفیانه به شورشیان کمک کند.

پاکستان در واکنش روند کنونی که نشان دهنده فضای گسترده بی‌اعتمادی کنونی بین‌المللی در قبال این کشور، گفته‌است این موارد سازنده نیست و به دورنمای صلح در منطقه آسیب می‌زند.

سازمان دیده‌بان حقوق بشر با صدور بیانیه‌ای از احتمال سکته مغزی محمدصدیق کبودوند، فعال حقوق بشر در زندان اوین خبر داد.

بنا به این بیانیه که روز چهارشنبه، ۲۸ ژوئیه در پایگاه رسمی دیده‌بان حقوق بشر منتشر شده، خانواده آقای کبودوند اعلام کرده‌اند که وی از دسترسی به «معالجات مناسب» محروم است.

خانواده این فعال حقوق بشر می‌گویند که به نظر می‌رسد وی در تاریخ ۱۵ ژوئیه دچار سکته مغزی شده‌ و تا کنون مورد معالجات پزشکی مورد نیاز قرار نگرفته‌ است.

محمدصدیق کبودوند در نامه‌ سرگشاده‌ای که ۲۰ ژوئیه به دادستان عمومی انقلاب تهران ارسال کرد، گفته‌است که دچار ««ناراحتی، احتمالا بیماری مغزی و عصبی» شده و ۲۴ تیر ماه جاری در زندان بیهوش شده است.

بنا به این نامه با وجود اینکه پزشکان بالا بودن فشار خون وی را تشخیص داده‌اند، درمان مناسبی انجام نشده و این فعال حقوق بشر پس از بیهوشی دچار «سرگیجه‌های شدید و درگیری بخشی از مغز و اعصاب و اختلالات حسی، حرکتی و بینایی» شده‌ است.

نسرین ستوده، وکیل محمدصدیق کبودوند به دیده‌بان حقوق بشر گفت که شکایت وی به مقامات قوه قضائیه و درخواست معالجات ضروری پزشکی برای موکلش تا کنون بی‌پاسخ مانده‌است.

جو استورک معاون بخش خاورمیانه در دیده بان حقوق بشر با بیان اینکه محروم کردن یک زندانی از معالجه ضروری مغایر با قانون و «ظالمانه» است، می‌گوید: «مقامات ایران پاسخگوی سلامت وی بوده و موظف هستند که امکانات معالجات پزشکی مورد نیاز را برای او فراهم آورند.»

وی افزود: «زندانی شدن آقای کبودوند به خاطر فعالیت‌های حقوق بشری وی در دفاع از حقوق اقلیت کردهای ایران ناعادلانه بوده و به نظر می‌رسد که دولت ایران با محروم کردن وی از دسترسی به معالجات پزشکی به عنوان ابزاری برای تنبیه او به خاطر فعالیت‌های صلح آمیز سیاسی استفاده می‌کند.»

در ماه‌های اخیر گزارش‌های دیگری نیز از وضعیت نامناسب جسمانی زندانیان سیاسی در ایران منتشر شده است.

محمد صدیق کبودوند ژوئیه سال ۲۰۰۷ بازداشت شد و از آن زمان تا کنون دو مرتبه دچار سکته قلبی شده‌است. وی هم‌اکنون در حال گذراندن حکم ۱۱ سال حبس تعزیری به اتهام «نشر اکاذیب به قصد تشویش اذهان عمومی از طریق تشکیل سازمان حقوق بشر کردستان و فعالیت در آن» است.

به گفته خواهر این زندانی سیاسی، وی در حال حاضر از ملاقات با خانواده‌اش محروم است و فقط اجازه دو دقیقه تماس تلفنی در روز را دارد.

دیده‌بان حقوق بشر با هشدار به در خطر بودن شمار دیگری از زندانیان ایرانی کرد، آورده‌است:«مقامات ایرانی دائما دگراندیشان کرد و حتی فعالان حقوق مدنی کرد را متهم به ارتباط با گروه‌های جدائی طلب مسلح می‌کنند و دادگاه‌های انقلاب ایران تاکنون بسیاری از این دگر اندیشان کرد را به جرایمی نظیر محاربه محکوم کرده‌اند.»

زینب جلالیان، رستم ارکیا، حسین خضری، انور رستمی، محمد امین عبداللهی، قادر محمد زاده، حبیب الله لطیفی، شیرکو معارفی، مصطفی سلیمی، حسن طلعی، ایرج محمدی، رشید اخکندی، محمد امین اگوشی، احمد پولاد خانی، سید سمی حسینی و سید جمال محمدی انزده زندانی ایرانی کرد هستند که در خطر اجرای حکم اعدام قرار دارند.

روابط قریب به چهارصد ساله‏ی ایران و روسیه، گذشته از مسائل مبتلا به دو کشور هم‏جوار، همواره نگاهی به غرب داشته و از روابط ایران با این بخش از جهان تاثیر پذیرفته و به نوبه‏ی خود بر آن تاثیر گذاشته است.

این پرسش را با عباس عبدی، نویسنده و تحلیل‏گر سیاسی در تهران، در میان گذاشته‏ام.

عباس عبدی، نویسنده و تحلیل‏گر سیاسی در تهران

آقای عبدی، به‌نظر شما سیاست‏های آمریکا در تغییر رویکردهای روسیه نسبت به ایران، تا چه حد مؤثر بوده است؟

تردیدی نیست که نقش آمریکا در این رابطه بسیار مؤثر بوده است. به‏خاطر این‏که روسیه کشوری نیست که همین‏طوری مواضع خود در برابر کشورهای دیگر را بدون هزینه در اختیار آمریکا بگذارد. طبعاً آمریکایی‏ها بعد از عقب‏نشینی‏ای که در مورد سپر موشکی‏شان در لهستان نشان دادند، حتماً مابه‏ازایی در حوزه‏های دیگر روابط با روسیه از جمله در رابطه با ایران، اخذ کرده‏اند.

بنابراین آمریکا در این قضیه قطعاً مؤثر بوده است، اما این دلیل نمی‏شود که بگوییم فقط این موضوع قضایا را به این‏جا رسانده است. سیاست‏های ایران هم در این میان نباید نادیده گرفته شود.

تاثیرات این تغییر روابط، در عرصه‏های عمومی چگونه مشخص می‏شود؟ یعنی در کدام حوزه بیش‌تر برای مردم محسوس است: حوزه‏ی اقتصادی، سیاسی یا فرهنگی؟

برای مردم هرچیز فرهنگی و سیاسی در نهایت باید تبدیل به یک مابه‏ازای اقتصادی بشود. یعنی اگر به لحاظ اقتصادی هیچ تاثیری نداشته باشد، قاعدتاً مردم خیلی ناراحت نمی‏شوند. شاید هم بدشان نیاید که با روس‏ها نیز دعوایی صورت بگیرد، اما از آن‏جایی که همه‏ی اینها تبدیل به یک مابه‏ازای اقتصادی می‏شود و اثر خود را در زندگی مردم، درآمدشان، اشتغال‏شان و ... نشان می‏دهد، به همین دلیل اهمیت دارد.

نکته‏ی مهم دیگری که نباید از آن غافل شد، حس بدی است که ممکن است به مردم ایران دست بدهد و فکر کنند به شکلی دارند در محاصره‏ی سیاسی قرار می‏گیرند. نظرسنجی‏هایی هم که انجام شده- با همه‏ی احتیاط‏هایی که در این نظرسنجی‏ها هست- این حس را تا حدود زیادی منعکس می‏کند. مردم خیلی خوش‏شان نمی‏آید که با همه‏ی کشورها از جمله اتحادیه‏‏ی اروپا و دیگر کشورها و هم‏چنین شورای امنیت مسئله داشته باشند.

اگر مشکل فقط با آمریکا بود، قابل فهم و قابل توجیه بود، اما این‏که چین، روسیه و سایر کشورها هم به این مجموعه اضافه شوند، خیلی حس خوشایندی به مردم نمی‏دهد.

به‌عبارت دیگر، مردم بیش از این که خودشان را فقط در برابر روسیه ببینند- که اگر چنین چیزی بود شاید خیلی نگران‌کننده نبود- بیش‌تر خود را در برابر مجموعه‏ای می‏بینند که روسیه هم جزو آن مجموعه است.

خیلی مطرح می‏شود که تغییر رابطه‏ی روسیه با ایران، امکان حمله‏ی نظامی را از جانب غرب (حال اسراییل یا آمریکا) در ایران بالا برده است. آیا این رویکرد روسیه با توجه به چنین مسئله‏ای بوده است؟ آیا واقعاً امکان حمله‏ی نظامی به ایران جدی‏تر شده است؟

معنای فرایند تحریم این است که اگر به نتیجه نرسد، تقابل نظامی جزو طبیعت آن است. چون تحریم را برای آن اعمال می‏کنند که کشوری را مجبور کنند در مواضعی که قبلاً داشته است، تجدیدنظر کند. کسانی که از تحریم حمایت می‏کنند، آن را حق می‏دانند و این تجدیدنظر را هم ضروری می‏دانند.

بنابراین به‏طور ضمنی این مطلب در تحریم وجود دارد که اگر تجدید نظری صورت نگیرد، تحریم‏ها تاحدی می‏تواند جواب بدهد، بعد از آن، حتی اگر اقرار نکنند، از نظر آنها مشروع است که برخورد دیگری هم صورت بگیرد.

به این ترتیب، صرف حمایت چین و روسیه از افزایش تحریم‏ها، کفایت می‏کند برای این‏که زمینه را برای نوعی تقابل فراهم کند و آنها به صورت ضمنی آن را مورد قبول قرار بدهند. ضمن این‏که زمانی که به عراق حمله شد، گرچه چین و روسیه مخالفت کردند، اما این کفایت نمی‏کرد. چرا که قبلاً با تحریم‏ها علیه عراق موافقت کرده بودند.

در این‏جا فقط بحث بر سر آن است که باید تعیین مصداق بشود که آیا این تحریم‏ها همین‏طور ادامه پیدا کند و یا از شیوه‏ی دیگری استفاده شود؟ بنابراین صرف این‏که چین و روسیه و سایر کشورها از تحریم‏ها و قطعنامه‏ی شورای امنیت حمایت می‏کنند، چنین مضمونی را در درون خود دارد که به شکلی از برخورد نظامی هم حمایت می‏کنند.
ضمن این‏که ممکن است اتفاقات خیلی پیش‏بینی‏ نشده‏ای بین ایران و کشورهای دیگر، در خلیج فارس و یا جاهای دیگر و در خاورمیانه رخ بدهد. همین اتفاق‏ها ممکن است منشا بروز تخاصمات دیگری هم بشود. چون این قطعنامه‏ها تصویب شده، بنابراین این کشورها به‏طور ضمنی از آن تخاصمات هم حمایت کرده‏اند.

گفتید که اگر تحریم‏ها پیش نرود، طبیعت این نوع رویکرد‏ها آن است که احتمال برخورد سخت‏تر و احتمال حمله‏ی نظامی را در خود دارد. از منظر بیرونی که نگاه می‏کنیم، در موضع‏گیری رهبران ایران، این امکان ‏که تحریم‏های اقتصادی بتواند در تغییر رفتار و یا سیاست‏های رهبران ایران مؤثر باشد، کم‏تر دیده می‏شود. چون معمولاً اعلام می‏شود که به این تحریم‏ها وقعی نمی‏گذارند و اهمیتی نمی‌دهند.

شما کدام چشم‏انداز را می‏بینید؟ آیا فکر می‏کنید علی‏رغم این موضع‏گیری‏ها یا به هر ترتیبی، حکومت ایران به نقطه‏ای رسیده است که به یک توافق مبنایی با جامعه‏ی جهانی برسد و از آن احتمال بد جلوگیری کند؟

از ابتدا که بحث تحریم‏ها و قطعنامه‏ها مطرح شد، نظر من این بود که دولت ایران در برابر این تحریم‏ها در شرایط کنونی و با وضع سیاسی کنونی، عقب‏نشینی نخواهد کرد. دلیل آن هم مفصل و از نظر من به نسبت واضح است.

آن موقع همه فکر می‏کردند که با اولین قطعنامه عقب‏نشینی می‏شود، اما در عمل دیدند که تاکنون چهار قطعنامه، غیر از قطعنامه‏‏های کشورهای دیگری مانند آمریکا، استرالیا، اروپا، کانادا و ژاپن صادر شده است، ولی اتفاقی در این زمینه رخ نداده است. این به آن معنا نیست که در آینده این اتفاق روی نمی‏دهد.

همان‏طور که گفتم، ممکن است با هر اتفاقی جنگ‏های محدود صورت بگیرد. این را نمی‏توان پیش‏بینی کرد. اگر دوره‏ی جنگ هشت‌ساله را یادتان باشد، می‏بینید که احتمال مثلاً کشتی‏ای زده شود، مسئله‏ای پیش بیاید و درگیری‏های محدودی صورت بگیرد، وجود دارد که عوارض خاص خود را دارد. ایران از این نظر می‏تواند بالقوه هر لحظه آبستن حوادثی باشد.

ایران اما برای جلوگیری از جنگ به معنای واقعی که در کشورهای دیگر رخ داد، به نظر من در شرایط کنونی هیچ اقدامی نمی‏کند. مگر این‏که تغییری در سیاست داخلی رخ بدهد. بدون تغییر در سیاست داخلی، احتمال این‏که سیاست کلی خارجی تغییر کند را من کم می‏بینم.

اما تغییر در سیاست داخلی را محتمل می‏بینم. به این شکل که فشارهای اقتصادی، این امکان را فراهم می‏کند که در داخل تغییراتی صورت بگیرد.

منظورتان از این تغییرات، به‏دست آمدن نوعی آرامش سیاسی و یا نوعی توافق و تعامل با منتقدان و مخالفان سیاسی در داخل است؟

بله؛ حال این‏که حد و حدود آن چگونه است را الان نمی‏توانم نه بگویم و نه پیش‏بینی کنم. ولی مطمئن هستم که حکومت ایران نمی‏تواند با این وضع ادامه بدهد. یعنی این یک مسئله‏ی دودوتا چهارتا و به نسبت روشنی است. با این دولت و با این سیاست‏هایش و با این حد از منابع، امکان ندارد که بتواند این سیاست را به شکل بلندمدت ادامه بدهد.
به همین دلیل است که تصور می‏کنم دیر یا زود اتفاق‏هایی رخ خواهد داد. فقط امیدوارم قبل از این‏که این اتفاق‏ها رخ بدهد، جنگی صورت نگرفته باشد.

آیا این امیدواری شما از این زاویه است که فکر می‏کنید در صورت برقراری آرامش در داخل، نحوه‏ی برخورد قدرت‏های خارجی با ایران تغییر می‏کند؟ یا مسائل دیگری را هم در نظر دارید؟

قطعاً یک بخش از آن همین است. بخشی از آن هم این است که وقتی تغییراتی در داخل صورت بگیرد، حتماً منجر به تغییراتی در سیاست خارجی هم خواهد شد. این هم وجه دیگر قضیه است. ولی وجه اولی که در سئوال شما بود هم درست است. اینها همدیگر را به‏شکلی تقویت می‏کنند.

انگیزه‌ی این نوشته، صحبت‌های دوستان جوانم است که به تازگی درد تبعید را می‌چشند. شاهد دردهای‌شان، دلتنگی‌های‌شان، و پریشانی‌ها و پشیمانی‌های‌شان از ترک ایران و دوستان همراهشان در ایران هستم. خطاب این نوشته به جان‌های شیفته‌ای است که به دلتنگی‌های تبعید خو نگرفته‌اند

آن روزها که کشور را ترک کردم، بیست و سه سال داشتم. همه فکر و ذکرم این بود که بعد از مدت کوتاهی بر خواهم گشت. دوستانی را در زندان داشتم. دوستانی در بدر و مخفی شده در ناکجایی که هیچ کسی از آن خبر نداشت.

آن روزها مثل امروز نبود. اینترنت نبود، اسکایپ نبود که آن صدای همدیگر را بشنویم، تنها امکان مکالمه تلفن بود که با پول پناهندگی نمی‌خواند. فیس بوک نبود که برای استاتوس‌های همدیگر لایک بزنیم و با هپی فیس:) از شادی همدیگر شاد بشویم و با سد فیس:( در غم هم‌اشک بریزیم.

وبلاگی نداشتیم که از آن به عنوان چاه گلایه استفاده کنیم و دردهایمان را فریاد بزنیم و دوستانی که بیایند و برایت کامنت بگذارند و به تو بگویند که تنها نیستی. یا به تو بگویند جمع‌اش کن، تو که جانت را برداشته‌ای و در رفته‌ای دیگر چه داری که بگویی؟

هر کدام جان مان را برداشتیم و به گوشه‌ای از دنیا پرتاب شدیم، بی‌آنکه خبری از همدیگر داشته باشیم. و نه خبری از آن‌ها که جایشان گذاشتیم. از آن‌ها که در زندان بودند، و یا در بیرون از زندان فراری بودند و مخفی زندگی می‌کردند.

دوره‌ی بی خبری مطلق بود، چیزی به نام خبر رسانی وجود نداشت. می‌خواستیم برگردیم. می‌گفتیم بر می‌گردیم ولی تمام تلاش ما در این محدود شد که به پلیس کشورهایی که در آن پناه جسته بودیم بفهمانیم که ایران کجاست و در این کشور سیاسی بودن یعنی چه.

آن روزها را تو به یاد نمی‌آوری. بیست و دو سه سال پیش را می‌گویم، چند ساله بودی؟ پنج؟ ده؟ یا شاید تازه راه افتاده بودی، شاید تازه نامت داده بوده بودند.

نامت را چه گذاشتند؟ شاید کوهیار یا شیوا، یا حسین، یا بهاره، یا میلاد، یا مهدیه، یا رضا یا بهمن، شبنم، عبدالله، کیوان، کاوه، شیرین، فرهاد، احسان، فرزاد...

اکثر ما که در آن سال‌ها کار سیاسی می‌کردیم، با کابوسهای وحشتناکی اخت کرده بودیم. کابوس تعقیب و گریز، کابوس اعدام‌ها، کابوس نیستی رفیقان.

کابوس من کابوس تکراری فرار در خیابانی بود که هیچ کس در آن نبود. از کسی می‌گریختم که به شدت نزدیک می‌شد چهره‌اش شبیه تمام کمیته‌ای‌های آن زمان بود. ریش زیاد، هیکل گنده، لباس سربازی که بلوز را به جای آنکه در شلوارش بکند روی شلوار می‌انداخت و شکم بزرگش با دویدنش تکان می‌خورد.

من در فرارم اما جلو نمی‌رفتم، انگار چیزی مرا به عقب می‌کشید، او سعی زیادی نمی‌کرد تا به جلو بیاید. من به عقب می‌رفتم و او به لکه‌ی سیاه و سپس سیاه چالی مبدل می‌شد که مرا که با تمام دست و پا می‌دویدم به طرف خودش می‌کشید، و من در سیاهی‌ها فرو می‌رفتم، محو می‌شدم و با تکان شدیدی، انگار که از بلندی پرت شده باشم، از خواب می‌پریدم.

این کابوس هر شب دو یا سه بار تکرار می‌شد، و هر بار که چشم می‌گذاشتم، آنجا بود. و هر بار خیس عرق از خواب می‌پراندم. صبح‌ها، با این احساس که بلدوزری از رویم رد شده بیدار می‌شدم. کوفته تر از زمانی که سر به بالش گذاشته بودم.

این کابوس سال‌ها بعد از سکونتم در سوئد کم‌کم دست از سرم برداشت. تا همین یک سال پیش که دوباره به سراغم آمد.

آن روزها حکومت یکی بعد از دیگری حلقه‌ی محاصره را محدود می‌کرد. بچه‌ها را یکی بعد از دیگری می‌گرفتند، طرح مالک و مستاجر قدرت حرکت را از بچه‌های مخفی گرفته بود.

کسی به ما خانه اجاره نمی‌داد مگر اینکه جد و آبادمان را بشناسند و از همه چیزمان مطلع باشند. برگه‌های تایید مسجد محل سابق را ما نمی‌توانستیم تهیه کنیم. آواره بودیم.

در تلویزیون خبر کشف خانه‌های تیمی مجاهدین را یکی بعد از دیگری پخش می‌کردند. و در تلویزیون دیدیم که چطور لاجوردی پسر مسعود رجوی را بغل کرده و بالای سر مادرش ایستاده بود و می‌گفت که خودش بزرگش خواهد کرد. پسری که بعدها معلوم نشد چطور از دست لاجوردی در آمد و به دست پدر رسید.

شوهای تلویزیونی رهبران توبه کرده‌ی سازمانهای مختلف هر شب از تلویزیون پخش می‌شد، در این میانه مادران و پدرانی که بچه‌های خود را لو داده بودند و پسرانی که به مادرانشان التماس می‌کردند که آنها را ببخشد، و مادرانی که خون پسرانشان را مباح می‌کردند.

دهه‌ی شصت بود.

آن روزها آیت‌الله صانعی دادستان انقلاب بود، گفته بود که اسم اوین باید لرزه به‌اندام مخالفان بیاندازد، و می‌انداخت. باور کنید که می‌انداخت.

آن روزها دوران تاخت و تاز حاکم شرع، خلخالی، رئیس زندان لاجوردی بود.

حقوق بشر فقط بود تا به ما یاد آور شود که ما بشر نیستیم!

دادگاه‌ها بدون وکیل و جمعا در چند دقیقه انجام می‌شد، سرنوشت پسران و دختران جوان را مردک کینه‌توزی به اسم حاج آقا تعیین می‌کرد. برای یک اعلامیه و چند کتاب اگر ده سال زندان برای رفیقت می‌بریدند نفس راحتی می‌کشیدی. به همین دلیل بیشمار اعدام شدند.

دختران جوان باکره، اگر مسلمان بودند ـ عمدتا مجاهدین ـ به حکم قرآن ایشان نباید به بهشت می‌رفتند و به همین دلیل خلع بکارت شدند.

یعنی نه فقط بی‌گناه کشته شدند، بلکه شب قبل از مرگ، باید سنگینی بدن مشمئز کننده‌ی یک پاسدار را هم روی خود تحمل می‌کردند تا راه بهشت بر آنها سه قفله شود و درزی در آن باقی نماند. و در مقابل برادر پاسدار به وصال و بهشتش با هم برسد.

آیت‌الله منتظری این همه ظلم را شنید و به آن اعتراض کرد، اما صدای اعتراضش به جایی نرسید. مورد تمسخر هم کسوتانش ، آیت‌الله صانعی و آیت‌الله کروبی قرار گرفت. در حبس خانگی قرار گرفت و...
دهه‌ی خونین شصت بود.

اینها افسانه نیست عزیز، اینها قصه‌ی نسل من است.

آن روزها کوهستان پناه دردهای من بود. از کوهها بالا می‌رفتم و آن بالا روی تخته سنگی می‌نشستم و به اوین نگاه می‌کردم. می‌شمردم که چند دوست در آنجا دارم و برای خودم هر کدامشان را در یکی از پنجره‌ها می‌نشاندم، دوستانی که خبری از ایشان بعد از زندانی شدن نداشتم. دوستانی که هرگز باز نگشتند.

آن دورها می‌نشستم و با خود تصور می‌کردم که آیا فلانی الان از سلولش به سمت کوهستان نگاه می‌کند؟ آیا میداند که من اینجا نشسته‌ام و به او فکر می‌کنم؟

نمی‌دانستم که پنجره‌های سلولها را سیاه رنگ کرده‌اند تا زندانی حتی خورشید را در سلولش میزبان نباشد.
بر تخته سنگی می‌نشستم و می‌خواندم:

زندانی‌ای اوج فریاد،
زندانی‌ای هر دم در یاد
زندانی‌ای اوج فریاد
زندانی... ای... هر دم... در...

و بیشتر از این نمی‌کشیدم، بغض و گریه امان نمیداد و صدای گوش خراشم در میان هق هق گریه بریده بریده می‌شد و چیز بی خودی می‌شد که از خیرش می‌گذشتم.

گریه اما آرامم می‌کرد.

و بعد مهاجرت بود، یا اسمش را تبعید بگذاریم، یا دیاسپورا، چه فرقی می‌کند؟

من در اینجا افتادم. امروز از آن زمان بیست و چهار سال می‌گذرد، و من بیشتر از عمری را که در کشورم گذراندم در تبعید به سر برده‌ام.

و امروز، تو نیز به این سوی آبها آمده‌ای. قلبم به درد می‌آید از اینکه می‌بینم تاریخ دارد تکرار می‌شود. از اینکه می‌بینم مهاجرت نسل تو را هم آسوده نگذاشته.

گروهی از هم نسلان تو هم، مثل هم نسلان من، زندگی آسوده پیشه کرده‌اند. غمشان تهیه‌ی اسموتی برای صبحانه و انتخابشان در حد انتخاب بین کافه لاته و کاپاچینو متوقف شده.

چرا که نه ! آرامش و آسودگی حق پایه‌ای هر انسانی است.

اما تو را هم می‌بینم و این کلمات را برای تو می‌نویسم، تویی که خبر دستگیری‌ها و حکم‌های رفیقانت خواب از چشم ترت می‌برد و تلاشت بسیار بیشتر از حد مشارکت فایل‌های اخبار دستگیر شده گان یا حکم‌هایشان در فیس بوک است.

تویی که خودت را نفرین می‌کنی که چرا همراهانت را تنها گذاشته‌ای، و هر از چند دقیقه از خودت می‌پرسی که در اینجا چه غلطی می‌کنی و خودت را محاکمه می‌کنی که اگر آنجا بودی، بیشتر مفید بودی.
این کلمات را برای تو می‌نویسم !

فکر می‌کنی اگر زندانی بودی بیشتر از حالا که اینجا هستی میتوانستی مفید باشی؟ فکر می‌کنی اگر در سهمیه‌ی شکنجه دوستانتان شریک بودی کمکی برای آن‌ها بودی؟

تو که در خارج از کشور هستی، امروز صدای آن‌ها هستی که در داخل کشور هستند. من با تلاش توست که می‌فهمم بهاره کیست و شیوا کیست و کوهیار کیست و رضا کیست و میلاد کیست.

با تلاش شبانه روزی تو که سعی می‌کنی دوستانت را از عدد شدن نجات دهی و به همگان نشان که پشت این اسمها قلب‌هایی عاشق و مشتاق می‌تپد.

آن روزها که ما به خارج آمدیم، این امکان نبود که اتفاقی که در خیابان‌های تهران می‌افتد قبل از اطلاع خانواده‌ی قربانی به دنیا مخابره شود. امروز این امکان هست. و تو و هم نسلانت به خوبی از این امکان استفاده می‌کنید.

آن روزها که ما به خارج آمدیم، مدتها بعد از قتل عام ۶۷ از وقوع آن با خبر شدیم و حتی تا امروز هم به خاطر مشغول بودن به دعواهای حیاتی بر سر لحاف ملا نتوانسته‌ایم مردم دنیا را در این مسئله شریک کنیم.

تو اما هر خبری را به سرعت در اختیار همه گان قرار میدهی و افکار عمومی جهانیان را به قضاوت می‌خوانی.


پس لحظه‌ای هم تردید نکن که تو صدای آن عزیزانی هستی که در زندانها هستند. لحظه‌ای هم تردید نکن که با نبودن تو صدای آنها خاموش خواهد شد.

این‌که قلبت به درد می‌آید، تنها نشان این است که انسان باوجدانی هستی، اینکه به ناامیدی می‌رسی، طبیعی است چرا که راه سخت است و سنگلاخ...

اما ناامید نباش. لحظه‌ای هم فکر نکن که بودنت در زندان می‌تواند بهتر از بودنت در خارج از کشور باشد. زندان محل طبیعی‌ای برای انسان نیست. تلاش ما باید بر آزادی تمام زندانیان باشد، نه زندانی بودن تمام آزادگان.

از کسی که زمانی در جایی که تو ایستاده‌ای، ایستاده بود و هنوز هم، و هرگز هم خودش را از تو جدا نمی‌داند، این سفارش را به عنوان سفارشی از خواهر بزرگترت بشنو:


اگر فکر می‌کنی که بودنت در خارج از ایران به‌اندازه‌ی بودنت در آن زندان مفید نیست، سعی کن بودنت را در اینجا مفیدتر کنی.

اگر فکر می‌کنی تلاشهایت در اینجا به‌اندازه‌ی بودن عزیزانمان در زندان ثمر ندارد، سعی کن تلاشه‌ایت را بیشتر کنی.

بیا و با هم تلاش کنیم تا بهاره و میلاد و رضا و کوهیار و شیوا و حسین و... جوانی شان را در پشت میله‌ها نگذرانند.

و یک چیزی را فراموش نکن: امروز دیگر دهه‌ی شصت نیست، تو تنها نیستی، عزیزانمان در زندان تنها نیستند، ما همه با هم هستیم!

در حالی که هوای گرم تهران خیلی‌ها را گرمازده کرده و به بستر بیماری انداخته است، بیماری سینمای ایران هم رو به فزونی گذاشته و در این اوضاع و احوال بیمار، کسی پیدا نمی‌شود تا پاسخ بدهد به سوالاتی که روز به روز هم بیشتر می‌شود. چالش‌های پیش روی این سینما که هر روز بیشتر از دیروز عیان می‌شود، به قول امیرحسین علم‌الهدی، هویت سینمای ایران را زیر سوال برده است. از میان اتفاقاتی که در هفته گذشته در سینمای ایران افتاد، چند اتفاق مهم‌تر را فهرست کرده‌ایم تا ببینیم در این وانفسای بی‌هویتی به کجا آویخته‌ایم.

یک: تشکیل شورای عالی سینما

بالاخره وعده‌ای که از زمان روی کار آمدن این دولت قرار بود در سینمای ایران اجرا شود، چهارشنبه هفته گذشته خبر اجرا‌ شدنش آمد. البته مثل سایر کارهای این سرزمین که از حرف تا عمل فرسنگ‌ها فاصله هست، این یکی هم بعید است به این زودی‌ها به اجرا درآید.

حالا اینکه قرار است در این «شورای عالی سینما» چه اتفاقی بیفتد که رییس‌جمهور فعلی هم در آن حضور خواهد داشت، خیلی معلوم نیست. اما هرچه هست، با توجه به رویه‌ای که مدیران جدید سینمایی در یک سال و نیم اخیر اتخاذ کرده‌اند، به نظرم وظیفه اصلی این شورا بستن فضاهای خلاقیت در سینمای ایران است و دیکته کردن منویات عقب‌افتاده خودشان به این سینما. جالب اینجاست که جواد شمقدری وظیفه شورای عالی سینما را فراتر از یک وزارتخانه می‌داند و این یعنی اینکه سینما قرار است دست نا اهلانش بیفتد.

جواد شمقدری ،معاونت سینمایی وزارت ارشاد

او می‌گوید: «برای اینکه جایگاه حوزه سینما ارتقا پیدا کند، نیازمند پشتیبانی و حمایتی فراتر از یک وزارتخانه است. آقای احمدی‌نژاد در این جلسه گفتند برای اینکه سینما بتواند جایگاه واقعی خودش را به‌دست بیاورد، یکی از ساز و کارهایش ارتقاء پیدا کردن آن است. برای این ارتقاء، در گام اول تشکیل شورای عالی سینما با حضور ریاست جمهور انجام می‌شود که این امر مقدمه‌ای است برای این که نیازهای حوزه سینما به صورت کلان بررسی شود. این ارتقاء در همه ابعاد شکل می‌گیرد که یکی از آن‌ها بحث بودجه است. ما یک سری طرح‌هایی ارائه دادیم که قرار شد به پشتوانه همین شورای عالی سینما، این طرح‌‌ها برای عملیاتی شدن مورد حمایت قرار بگیرد.»

شمقدری در پاسخ به این سوال که «آیا می‌توان این شورا را در حد یک وزارتخانه دانست»، گفت: «الان منظور این نیست، چرا که این موضوع برای خودش ساز و کاری دارد ولی برای اینکه جایگاه حوزه سینما ارتقاء پیدا کند، پشتیبانی و حمایتی فراتر از یک وزارتخانه می‌طلبد. قرار است آیین‌نامه شورای عالی سینما در کمیسیون فرهنگی دولت نهایی شود که امیدواریم این موضوع هفته آینده اتفاق بیفتد. ریاست این شورا بر عهده رئیس‌جمهور است و نمایند‌ه‌های دستگاه‌های فرهنگی و مرتبط با حوزه سینما مثل حوزه هنری و صدا و سیما، و حضور چند فیلمساز خوش‌نام و باسابقه در این شورا قطعی خواهد بود.»

وی در پایان، در پاسخ به این سئوال که «آیا معاون‌های سینمایی وزارت ارشاد گذشته و افراد صاحب‌نظر در دوره‌های گذشته هم می‌توانند در این شورا حضور داشته باشند»، گفت: احتمالاً این شورا کمیسیون‌هایی داشته باشد. قطعاً در این کمیسیون‌ها از تمام کسانی که تجربه دارند و صاحب‌نظر هستند، استفاده خواهیم کرد. طبیعی است که شورای عالی سینما از جمع محدودتری تشکیل خواهد شد.

دو: خیلی ممنون آقای مارادونا، صرف شد!

ایرج کریمی از آن صاحب‌نظران منحصر به فرد در سینمای ایران است و از معدود کسانی است که در سینمای ما می‌شود روی سوادش حساب کرد. منتقد سال‌های دور ماهنامه «فیلم» و فیلمساز سینمای ساختار‌شکن این سال‌ها، در مورد فیلم اکران‌نشده‌اش حرف‌هایی زده است که دانستنش خالی از لطف نیست.

ایرج کریمی و محمود کلاری ،پشت صحنه نسل جادویی

فیلم او با نام «نسل جادویی» به اکران سینماها راه نیافت و یک‌راست به شبکه ویدئویی رفت و اتفاقاً در آنجا موفق هم بود. «نسل جادویی» از روز شنبه ۲۶ تیرماه وارد شبکه خانگی شد و در طول ۴ روزی که از عرضه‌اش در شبکه‌ ویدئویی کشور گذشت، بیش از ۱۷۰ هزار نسخه فروش رفت. این فیلم قرار بود توسط امیدفیلم به اکران عمومی درآید ولی گویا سینماداران چندان رغبتی به پخش آن نشان ندادند. پس از این اتفاق، ایرج کریمی حرف‌های جالبی زد:

«راستش را بخواهید، با سرانجامی که «نسل جادویی» پیدا کرد، اگر مارادونا هم بیاید و به من پیشنهاد تهیه‌کنندگی بدهد نمی‌پذیرم و می‌گویم: خیلی ممنون آقای مارادونا، صرف شد! من هم پیش‌بینی می‌کردم که «نسل جادویی» با مخاطب، مخصوصاً نسل جوان ارتباط برقرار کند ولی وقتی سرنوشت فرهنگی سینما به دست برخی می‌افتد که از دنیای ورزش می‌آیند، نتیجه همین می‌شود. تهیه‌کننده معتقد بود که پایان فیلم، روشنفکرانه است و مخاطب نمی‌پسندد، حتی نظر دادند که مثلاً هدیه تهرانی و رامبد جوان با قطار تصادف کنند و همه چیز به آتش و اکشن ختم شود. در حالی‌که من سرمایه فیلم را تأمین کرده بودم و اشتباه هم کردم که سراغ این تهیه‌کننده رفتم.»

کریمی در ادامه حرف‌هایش سینمای مبتذل ایران را هم بی‌نصیب نگذاشت: «متأسفانه سینما در تسخیر ابتذال است و سوپرمارکت‌ها محل عرضه محصولات متفاوت، (نمی‌گویم ارزشمند ولی به هر حال متفاوت) است. بنده روابط و نسل جادویی را در جهت بیانی از جنس سینمایی دیگر ساختم. تهیه‌کننده، دو سال تمام ما را به شورای داوری خانه سینما کشاند و مدعی بود که ما نمی‌توانیم فیلم را پخش کنیم. نتیجه هم این شد که فیلم سر از سوپرمارکت‌ها در آورد. این که هنر نیست یک فیلم را در بقالی بفروشی، آن هم فیلمی که قرار بود در سینما اکران شود.»

سه: فیلم مبتذل وجود ندارد!

در این گیر و دار که همه دادشان از این سینما به فلک رسیده است، تهیه‌کننده‌ای پیدا می‌شود و می‌گوید؛ در سینمای ایران فیلم مبتذل وجود ندارد. کشف این آقا بسیار باعث انبساط خاطر است. امیر سماواتی، تهیه‌کننده سینمای ایران، درباره ابتذال در سینمای ایران فرموده‌اند که «من به کلمات «ابتذال» و «ساده انگاری» اعتقاد ندارم، همه فیلم هاخوب هستند و فیلم بد وجود ندارد.

این روزها واژه «ابتذال در سینما» بحث داغ مطبوعات سینمایی و محافل شده و این باعث ناراحتی فیلمسازان شده است. من معتقدم همه فیلم‌هایی که ساخته می‌شوند خوبند و فیلم بد وجود ندارد. یک فیلم، یا مخاطب دارد و یا ندارد. این دلیل نمی‌شود که از این واژه نادرست استفاده کنیم. در تعجبم که چگونه یک کارگردان و بازیگرانش هنگامی که در یک سریال تلویزیونی کار می‌کنند مشکلی ندارند اما اگر همان سریال به فیلم سینمایی تبدیل شود مبتذل می شود؟! این ابتذال است که با هزینه‌های چند میلیاردی فیلمی ساخته شود که فاقد ارزش باشد در حالی‌که بسیاری از فیلمسازان علاقه‌مند به سینما، با کمترین سرمایه شخصی برای حفظ این صنعت کار می‌کنند.»

نگار جواهریان،هدیه تهرانی،رامبد جوان و کورش تهامی در صحنه ای از نسل جادويي

سماواتی در ادامه با ادای احترام به«حسین فرحبخش» تهیه‌کننده سینما گفت: «به نظر من باید در این عرصه از حسین فرحبخش تشکر کرد که در چنین شرایطی از صنعت سینما پاسداری کرده است و به عنوان یک کار‌آفرین در این عرصه، شایسته تقدیر است.» این هم یکی از موجودات سینمای ایران است که نظیرش کمتر پیدا می‌شود.
چهار: سنتوری، چالش هفته

«سنتوری» را احتمالاً به خاطر دارید؛ همان فیلم داریوش مهرجویی که سال ۸۵ ساخته شد و در شب اکرانش توقیف شد و سی‌دی قاچاقش به کنار پیاده‌روها آمد و اتفاقاً رکورد فروش را هم شکست. این روزها خبر آمد که سی‌دی قانونی این فیلم قرار است در کلوپ‌های ویدئویی و سوپرمارکت‌ها به فروش برسد.

علیرضا سجاد پور،رییس اداره نظارت و ارزشیابی معاونت سینمایی

در پی اعلام این خبر، طرحی به معاونت سینمایی رفت مبنی بر اینکه این فیلم به شکل تک‌سانس در سینماها هم اکران شود. اما علیرضا سجادپور اعلام کرد: «سنتوری با مساعدت معاون سینمایی رفع توقیف شده است، اما به هرحال فیلمی است که چندین سال مانده و از زمان اکرانش گذشته است. علاوه بر این، این فیلم در زمان ساخت در شبکه قاچاق پخش شده بود و همان‌طور که ما قبلاً هم گفته‌ایم، بهتر است این نوع فیلم‌ها در چرخه اکران سینمایی قرار نگیرند.

همان‌طور که قبلاً هم گفته‌ایم بهتر است فیلم‌هایی که چندین سال از زمان اکران آنها گذشته، به سمت نمایش خانگی و تلویزیونی بروند و اکران سینمایی را فراموش کنند. در حال حاضر همین‌طوری هم صف اکران ما بسیار شلوغ است و علت اینکه من طرح جدول اکران را ارائه کردم همین موضوع بود. اکنون اگر قرار باشد برای یک فیلم قانون را نقض کنیم و به آن اکران محدود بدهیم، بسیاری از فیلم‌های دیگری که از آن زمان مانده‌اند هم دوباره به صف اکران بازمی‌گردند، به همین دلیل بهتر است با توجه به وضعیت فعلی اجازه ندهیم که فیلم‌های قدیمی صف اکران را شلوغ‌تر کنند.»

وی در پاسخ به این سوال که نسخه‌ای که از «سنتوری» وارد شبکه خانگی شده، همان نسخه جشنواره‌ای این فیلم است یا اصلاحاتی در آن صورت گرفته، توضیح داد: «بعد از گذشت این همه سال، من نمی‌توانم پلان به پلان این فیلم را با نسخه قبلی مقایسه کنم. این فیلم همان نسخه‌ای است که در سال‌های پیش دستور نمایش گرفته بود، اما به خواست مقامات توقیف شد.» البته سجادپور پاسخ نمی‌دهد که این سیاست یک بام و دو هوا چیست که «سنتوری» نباید اکران شود اما فیلم «پنجمین سوار سرنوشت» که محصول سال ۱۳۶۱ و ساخته سعید مطلبی و بازی ایرج قادری است، همین چند ماه پیش روی پرده رفت.

بهرام رادان و گلشیفته فراهانی در صحنه ای از سنتوری

پنج: اعتماد مخاطبان از سالن‌های سینما سلب شده است

در پی طرحی که در روزهای اخیر درباره اکران فیلم «سنتوری» به صورت آزاد و تک‌سانس مطرح شد، مدیر پردیس سینمایی ملت گفت: «وزارت ارشاد و اداره کل نظارت و ارزشیابی با این طرح موافقت نکرده‌اند و به‌رغم تلاش دوستان، این طرح به نتیجه‌ای نرسیده است. به‌رغم تمام تلاش‌های ما این طرح به نتیجه نرسیده و این موضوع این سوال را در ذهن ما ایجاد کرده که چگونه ممکن است نمایش فیلمی در شبکه خانگی بلامانع باشد، اما در سینما امکان اکران آن نباشد؟! این سوالی است که در ذهن‌ما پیش آمده و هنوز هیچ‌یک از مسوولان پاسخ قانع‌کننده‌ای برای آن ارایه نکرده است!»

علم‌الهدی با بیان این‌که با چنین شیوه‌هایی سینما تحقیر می‌شود،‌ گفت: »زمانی‌که این اتفاق‌ها می‌افتد اعتماد مخاطب از سالن‌های سینما سلب می‌شود حال آنکه اگر قرار است سینما رونق پیدا کند باید پیش از هرکاری اعتماد مخاطبان را جلب کنیم. در سینما نهایتاً ۵۰ یا ۶۰ هزار نفر این فیلم را می‌بینند، اما در شبکه نمایش خانگی این فیلم در تیراژ میلیونی وارد بازار می‌شود و من متحیرم که چه‌طور با وجود عرضه این فیلم در این شبکه، اکران سینمایی آن ممنوع شده است!»

مدیر پردیس سینمایی ملت با اشاره به صحبت‌هایی که با علیرضا سجادپور مدیر کل اداره نظارت و ارزشیابی داشته، اظهار کرد: «ایشان گفتند به دلیل اینکه اکران «سنتوری» مزاحم فیلم‌های دیگر می‌شود، اجرای چنین طرحی منتفی است اما ما در پردیس‌های سینمایی ظرفیت‌های عالی داریم و این ظرفیت‌ها باید با فیلم پر شوند. من همچنان متحیرم که این چه نوع سیاستی است!»

ساویز شفائی، که دیگر در میان ما نیست مجموعه شعری سروده به نام ضیافت زندگی. این مجموعه شعر به همت و با پیشگفتاری از مسعود نقره کار از طریق نشر آیدا، واقع در آلمان به چاپ رسیده است. با هم نگاهی به پیشگفتار مسعود نقره کار می‌اندازیم:

«سخن از ساویز شفائی‌ست، از شاعر، پژوهشگر، جامعه‌شناس و کوشنده‌ی سیاسی‌ای که در آستانه پنجاه سالگی جهانی را که می‌خواست در آن «جشن عشق» و «ضیافت زندگی» برپا کند وانهاد و رفت... در همان آغاز دوستی من و ساویز به سال ۱۹۹۶ اندیشه این جان شیفته، آب سردی شد بر ته مانده‌ی پیشداوری‌های تعصب آلود من درباره همجنس گرایان. و تازه داشتم پدیده‌ی همجنس‌گرایی و او را بیشتر می‌شناختم که سرطان، مثل همیشه بی خبر و ناباورانه از راه رسید و پرپرش کرد.

ساویز شفایی

ساویز در ۸ شهریور ماه سال ۱۳۲۹ در تهران به دنیا آمد. پس از اتمام تحصیلات ابتدائی و متوسطه در تهران، در رشته «عمران ملی» دانشگاه پهلوی شیراز، فوق لیسانس گرفت. سال ۱۹۷۶ به آمریکا مهاجرت کرد و در دانشگاه «سیراکیوز» نیویورک به ادامه تحصیل پرداخت...

ساویز شاعر بود، شاعری که شعرش بازتاب سیما و نیازهای فردی و اجتماعی انسانی ستایشگر و پرسشگر مهربانی، عشق و آزادی‌ست... در اشعار ساویز همجنس‌گرایی و ناروایی‌هایی که بر همجنس‌گرایان «روا» داشته شده است یکی از موضوع‌های اصلی‌ست... ساویز در هیجده سپتامبر سال ۲۰۰۰ از میان ما رفت. در اوگوست همین سال می‌دانست که «آخرین سفر» را پیش رو دارد و سرود:

شمارش روزها را معنایی دیگر است
که مرگ را دندانی کند است
و تعداد روزها را با نوسان درد بیاد می‌آورم
بوده‌ام
نظاره‌گر
بوده‌ام در تلاش
بوده‌ام در کلام و گویش
و هنوز زیستن را با توان‌هایم می‌سنجم.

در این شعر کوتاه از ساویز شفایی متوجه می‌شویم شاعری از دسته نوآوران است. شعر او گرچه دارای وجهی از وزن ذهنی‌ست، اما قافیه را رعایت نمی‌کند.

در «خشم» می‌گوید:

خشم در من می‌مکد آرام
در سکوتی رنج‌آور
بسته‌ام لب
لیک در سرم غوغاست
بغض‌هایم بر گلویم راه هر فریاد می‌بندند
در دلم دردی‌ست در تکرار
عدل‌تان کو ای سیه‌کاران.
ناصحان دوست ظاهر
لیک در نشخوار و تکرار گمان و فرض
در میان وهم‌های زشت
- شعار پوچ -
حیرانند
این هیاهو را به جز کینه رسالت چیست؟
با شما بدرود، با شما بدرود
با چنین ننگی مرا کاری نخواهد بود
بودنم را خط بطلان برکشیدید، کفر دانستید
حرف ممنوع، شعر ممنوع، عشق ممنوع بود
من گیاه مهر را در شوره زاران چون توانم کاشت
خشم تان ارزانی خود باد
و مرا بدرود

چنبن به نظر می‌رسد که ساویز شفائی دلی پر درد و اندوه داشته. باید باور کرد که زندگی یک همجنس‌گرا در جامعه‌ای که به شدت در برابر این مفهوم جبهه می‌گیرد باید کار سختی باشد. هرچه زمان جلوتر می‌رود من بیشتر به این نتیجه می‌رسم که مسئله همجنس‌گرائی باید بیشتر و بیشتر مورد توجه و بررسی قرار گیرد. مطالعه مختصری نشان می دهد که در درازنای سه هزار و پانصد سال تاریخ و در دورانی که زنان را از فعالیت اجتماعی حذف کردند، درست به این علت که باردار می‌شوند، بهره‌کشی جنسی از پسر بچگان آغاز شد. در اغلب موارد این کودکان همجنس‌گرای طبیعی نبودند و به‌زور از آنان بهره‌کشی جنسی به عمل می‌آمده است.

این «زن شدگان» که به جای زن نقش بازی کرده‌اند نقش بسیار مهمی در تاریخ داشته‌اند که تا جائی که من می‌دانم ابدا کاری برای شناخت چنین تاریخی به عمل نیامده‌است. بدون شک اگر این وجه از تاریخ باز شود میدان هولناکی از ظلم و شقاوت رودرروی ما قرار خواهد گرفت. البته در مورد ساویز شفائی مسئله‌ای روشن نیست، اما او گویا از دسته همجنس‌گرایان طبیعی و فطری‌ست که مورد آزار و اذیت جامعه قرار گرفته است. به شعر دیگری از او توجه می‌کنیم:

«تارهای طلایی»

نوباوگان طرب طلب دلهامان
در پرسه‌های عاشقانه در تبسم‌اند

ما را رخصت آرمیدن در یایه سبزگون درختان است
و آمیختن با نوازش نسیم
که برآن برگ‌های پر جلوه می‌درخشند

به نظاره ماهیان رنگین می‌شتابیم
که بلورهای آب را گلگون می‌کنند
آفتاب انوارش را از تن‌هامان دریغ ندارد

باغ را در صبحگاهان سلام می‌گوییم
جوانه‌های نورسیده را حال می‌پرسیم
و به تهنیت عنکبوتی آشنا می‌رویم
که تارهای طلایی می‌تند

ناشتا را با افشره‌ی نارنجی پرتغال‌های خانگی معطر می‌کنیم
روز در آرامش می‌خرامد
و شامگاه
منجوق ستارگان بر گیسوی شب تماشا دارد
همگام ما مکث‌های آرامش‌اند
و لحظه‌های آسایش
زمان بی‌دغدغه
بوالهوس و سبکسار است

این شعر عاشقانه و دوستانه است و البته در مقایسه با ادبیات همجنس‌گرای تاریخ ایران که شاید بتوان سعدی را یکی از بزرگ‌ترین نمایندگان آن دانست، فاصله قابل ملاحظه‌ای را فراروی خواننده قرار می‌دهد. شعر عملا فاقد وزن و قافیه است، اما مضمون زیبائی دارد.

مسعود نقره کار در مقدمه کتاب می‌نویسد:

«برجسته‌ترین ویژگی زندگی این شاعر، پژوهشگر و جامعه‌شناس آزادیخواه و عدالت‌جو دفاع جسورانه‌ی او از حیثیت، هویت، حقوق فردی، اجتماعی قانونی، آزادی و امینت همجنس‌گرایان بود. در فضایی سرشار و آلوده به شایعه، بهتان، تهدید و ارعاب او تن به کرنش در برابر افراد و جریان‌های متعصب، عقب‌مانده و ناآگاه نداد. اوبه عنوان حق فردی و فردیت انسانی‌اش نه فقط هویت جنسی خود را پنهان نکرد بلکه آن را سرود، به پژوهش کشاند و فریاد کرد، و این اما خالی از رنج طاقت‌فرسای تحمل پیشداوری و تعصب اطرافیان و بخشی از جامعه نبود. ساویز همجنس‌گرا بودنش را در سال ۱۹۷۶ علنی کرد. از آن پس پیش از هرکس و جریانی از هموطنان «فرنگ دیده‌اش» زخم خورد. تهدید، تحقیر و تحریم بسیاری از ایرانیان ساکن شهر اورلاندو زندگی او و مادرش را سخت و تلخ کرد...»

در حقیقت جامعه وقتی متعصب است که نمی‌خواهد حقیقت را درباره خودش بداند. شمار قابل تاملی از افراد به ظاهر سالم و نجیب، موجوداتی هستند که به عمد از واقعیت فاصله می‌گیرند تا آرامششان از میان نرود. همجنس‌گرائی از حالت‌هائی در جامعه است که بسیاری میل دارند آن را پنهان کنند. اکنون این پنهان‌کاری تا کجا جامعه را گرفتار می‌کند واقعیتی‌ست که باید به طور مستقل به آن پرداخت.

و در «منشورهای آینه‌ی اندود» می‌گوید:

هوس مردی بود بی‌چهره
که دست بر گردن سایه‌ام انداخت
و سایه‌ام گامی فراتر می‌رفت
و گم می‌شد.

و سایه‌ام در جوانی شهوتناک
رنگی دوباره می‌گرفت
من آینه را می‌دیدم
که از تصویرش پر می‌شود

آیا سرنوشت آینه گردان
خواهش‌های عصازن کور
و اضطراب‌های پیر و آبستن است
آیا دانستن
تفاله تجربه‌هاست در آغاز بویناکی
و خاکستر حوادث است
در ابتدای سرد بار فراموشی.
آیا زیستن
گم شدن در شهری غریب است
و انتظار کودک تردید بر چهارراه‌های تشویش

از برکه‌ی آینه‌ای سرد
ماهی کدام تصویر را صید خواهم کرد
تا برهنگی‌ام را با رنگی فلس‌هایشان بپوشانم
در شهر وهم‌ها
لب‌هایم را
کدام شبح
گرم خواهد گزید

و همزادم را
از کدام اسارت خواهم رست
تا مرا رها سازد
گام‌هایم
در پیچ پیچ دایره‌ها
خستگی می‌کوشد
و محبس
منشوری آینه اندود است
فریب ابعادش تا بی‌نهایت می‌گسترد
اما خاطره‌ام می‌داند
که هوای تازه
خوابی در آستانه‌ی فراموشی ست
و خون خشکیده
بر ناخن تلاش
در تقلاست.

شنیده‏ام و باور دارم که سه چیز یک شخصیت را می‏سازد: تعهد، صداقت و سخت‏کوشی. مطمئناً در میان اطرافیان خودتان کسانی را می‏شناسید که هرسه خصوصیت را با هم داشته باشند. هفته‏ی گذشته این افتخار نصیب من شد که از نزدیک با چنین فردی آشنا شوم.

گلناز امین، بنیان‌گذار و مدیر «بنیاد پژوهش‏های زنان ایران» بیست‌ویک سال است که با تعهد، صداقت و سخت‌کوشی، توانسته است علی‏رغم همه‏ی مشکلات و سختی‏ها، سالانه عده‏ی کثیری از پژوهشگران، فعالین سیاسی و اجتماعی و هنرمندان را از سراسر دنیا، گرد هم بیاورد.

گلناز امین، بنیان‌گذار و مدیر «بنیاد پژوهش‏های زنان ایران» - (چپ)

شاید بتوان گفت این کنفرانس یکی از تخصصی‏ترین و قدیمی‏ترین کنفرانس‏های ایرانی است که با محوریت مسائل زنان و زن ایرانی، بدون وقفه در دو دهه‌ی اخیر برگزار شده است.

کتاب سال بنیاد که دربرگیرنده‌‏ی مقالات ارائه شده در هر کنفرانس است، به همت کمیته‏ی برگزاری سال و بنیاد، زیر نظر گلناز امین به‏چاپ می‏رسد.

این برنامه را فرصت مغتنمی برای قدردانی و سپاس از زحمات بی‏شائبه‏ی خانم گلناز امین می‏شمارم.

بیست‌ویکمین کنفرانس سالانه‏ی بنیاد پژوهش‏های زنان ایران، با موضوع «جنبش زنان ایران، تحولات سیاسی و مبارزات دمکراتیک»، هفته‏ی گذشته در پاریس، دانشگاه سوربون سانتیه، برگزار شد.

سیزده سال پیش نیز، در سال ۱۹۹۷، این کنفرانس در شهر دیگری در حومه‏ی پاریس برگزار شده بود.
کمیته‏ی هماهنگی برگزاری در مقدمه‏ی کتابچه‏ی کنفرانس آورده است:

«جنش زنان در ایران اکنون شکل گرفته و نسلی از زنان جوان مبارز را در بطن خود پرورانده است. این نسل جوان می‏تواند از نسل‏های پیشین درس‏هایی بیاموزد. از همان‏ها که پلی ساختند برای انتقال تجربه و آگاهی. از حرکت اعتراضی اسفند ۱۳۵۷ که آغازگر دوره‏ای تازه از مبارزه‏ی زنان برای کسب برابری و آزادی بود تا برآمد جنبش در دهه‏ی ۱۳۸۰ و تا شرکت چشمگیر زنان در خیزش بزرگ سال گذشته.»

این کمیته هم‏چنین شرکت کنندگان کنفرانس را به اندیشیدن به چند پرسش دعوت کرده است. پرسش‌‏هایی از قبیل:

«تحول موقعیت زنان را به عنوان یکی از عوامل زمینه‏ساز این خیزش مردمی، چگونه ارزیابی می‏کنید؟
جنبش زنان در مبارزات مردم برای آزادی و دمکراسی، چه جایگاهی دارد؟

زنان سکولار و لاییک در کجای این جنبش قرار دارند و برای برقراری برابری، آزادی و دمکراسی چه نقشی برای خود قائل‏اند؟

سیر رویدادهای آینده برای کنشگران حقوق زن، چه در آستین دارد؟ چشم‏انداز چیست؟»

کمیته‏ی هماهنگ‌کننده‌ی بیست‌ویکمین کنفرانس سالانه‏ی بنیاد پژوهش زنان ایران، در پایان مقدمه‏ی کتابچه، خاطرنشان کرده است:

«کوشیده‏ایم در حد توان‏مان، طیفی از نقطه‏نظرات را برای گفت‏وگو گرد هم آوریم؛ و نیز کنشگران دست‏کم دو نسل را. تا بتوانیم واقعیت جامعه را در گونه‏گونی و چند رنگی‏اش بازتاب دهیم. امید داریم که گفت‏وگوهای‏مان پربار باشد و صمیمانه.»

چند رنگی و چند صدایی

نکته‏ای که هم بنیاد و هم کمیته‏ی برگزاری، هردو بر آن تاکید داشتند، چندرنگی و چندصدایی بود، اما برای من که برای اولین‏بار در این کنفرانس شرکت می‏کردم، جو به گونه‏ی دیگری احساس می‏شد.

ذکر این نکته ضروری است که این برنامه، برداشت‏های شخصی من به‌عنوان یک شرکت‏کننده در این کنفرانس است و واضح است هرکسی با هر دیدگاه دیگری، می‏تواند برداشت کاملاً متفاوتی از این کنفرانس داشته باشد.

هم‏چنین پرداختن به همه‏ی موضوعات مطرح شده در کنفرانس، در یک برنامه امکان‏پذیر نیست.

کنفرانس امسال شامل چند سخنرانی مجرد و چهار پانل بود. در روز نخست و افتتاحیه، خانم فرانسواز پیک از فرانسه، در مورد «فمینیسم، چالش‏های سیاسی قرن بیست و یکم» سخنرانی کرد.

فرانسواز پیک دارای دکترای دولتی در علوم سیاسی و استاد بازنشسته‏ی دانشگاه دوفین در پاریس است.

او در جنبش آزادی زنان و گسترش مطالعات فمینیستی، از سال‏های ۱۹۷۰، از طریق سازماندهی کنفرانس، مجلات، سمینار و انجمن‏های زنان پژوهشگر، شبکه‏های مطالعات فمینیستی در فرانسه و اروپا، به‏طور فعال مشارکت داشته است. کارهای او حول فمینیسم دور می‏زند: تاریخ فمینیسم، تئوری‏های مربوط به فمینیسم و مناسبات آن با جنبش کارگری و سوسیالیسم.

موضوع پانل اول کنفرانس در مورد «شکل‏گیری و سازمان‏یابی جنبش‏های زنان پس از سرکوب دهه‏ی ۶۰» بود. در این پانل، فریده زبرجد از آلمان، «محافل زنان در دهه‏ی ۶۰ تا جنبش امروز زنان ایران» را مورد بررسی قرار داده بود. ناهید نصرت از آلمان نیز به مقایسه‏ی «تشابه‏ها و تفاوت‏های جنبش زنان ایرانی در خارج و داخل ایران» پرداخت.

ماری لادیه فولادی از فرانسه، سخنران دیگر این پانل بود. تحقیق خانم فولادی به موضوع زن و خانواده در ایران، از تحول روابط بین زوجین تا خیزش اخیر پرداخته بود. لازم به ذکر است که ماری لادیه فولادی از اولین متخصصانی است که آغاز دوره‏‏ی انتقال باروری در ایران را در اواسط سال‏های ۱۹۸۰، به‏رغم حاکمیت رژیم جمهوری اسلامی ثابت کرد.

به‏‌دنبال انتشار مقاله‏ی او در مجله‏ی علمی «جمعیت»، چاپ انستیتوی ملی مطالعات جمعیتی فرانسه در سال ۱۹۹۶، بخش جمعیت سازمان ملل متحد، پیش‏بینی و برآوردهای خود از وضعیت جمعیتی ایران را بازبینی کرد و با توجه به نتایج مطالعات فولادی، از سال ۱۹۹۸ آن را تغییر داد.

سهیلا قادری آخرین سخنران اولین پانل این کنفرانس بود. عنوان سخنرانی ایشان: «نگاهی به مسئله‏ی زن در پرتو جنبش ملی کرد» بود.

قومیت و ملیت

یکی از نکاتی که در این کنفرانس چندین بار به آن پرداخته شد، مسئله‏ی قومیت و ملیت بود. تفاوت میان این دو واژه بحث‏برانگیز است: آیا کردها در ایران یک ملیت هستند یا یک قومیت؟

در زبان انگلیسی «ethnicity» واژه‏ای است که در این‏گونه موارد به‏کار برده می‏شود. مطالعات «gender» و «ethnicity» معمولاً در یک زیرگروه قرار می‏‏گیرند، اما کدامین ترجمه برای این لغت صحیح‏تر است؛ قومیت یا ملیت؟

انتخاب هرکدام از این دو واژه مخالفین و موافقینی را به‏همراه دارد. شاید بشود در فرصت دیگری به این موضوع پرداخت. شاید شما آغازگر این بحث باشید.

در پایان روز اول کنفرانس، سحر دهقان و ندا شاهرخی به اجرای برنامه پرداختند. سحر دهقان رقصنده و طراح رقص، با تاکید بر نقض حقوق بشر نه تنها در ایران، بلکه در سراسر جهان، در حال تدارک برنامه‏ی هنری آینده‏ی خود با الهام از شعر فارسی است.

ندا شاهرخی نیز بر طرح مسائل و مشکلات اجتماعی و سیاسی در تئاتر تاکید کرد. چرا که باور دارد که تئاتر به علت رابطه‏ی زنده با تماشاگر، می‏تواند در این زمینه‏ها بسیار مؤثر واقع بشود و مسائل جامعه را با زبان تئاتر با مردم جامعه مطرح کند و آن‏ها را به بحث بگذارد.

پانل دوم کنفرانس به موضوع مذهب، بنیادگرایی و لائیسیته پرداخت.

ناهید حسینی از انگلستان به بررسی «نقش فرهنگ در آموزش زنان، در جوامع سکولار و مذهبی» پرداخته بود.
فریبا امیرخیزی از بلژیک نیز عنوان «مذهب، تبعیض جنسی، دختران دانشجو» را برای سخنرانی خود انتخاب کرده بود.

ژاله وفا از آلمان، بر «جدایی دین و مرام از دولت و نقش اساسی لائیسیته در حفظ حقوق همه‏ی زنان» تاکید داشت.
سخنران آخر این پانل، آذر ماجدی از انگلستان بود و موضوع سخنرانی ایشان «انقلاب زنانه در ایران، ضربه‏‏ای مهم بر اسلام» بود.

آذر ماجدی در بخشی از سخنرانی خود بر این نکته اشاره‏ی صریحی داشت که آزادی زن در جمهوری اسلامی امکان‏پذیر نیست و اگر ما به دنبال آزادی زنان هستیم، حتماً نه فقط دولت دیگری که حکومت دیگری را باید بخواهیم. چرا که اسلام مانع آزادی زن است.

این تاکید قاطع بر حذف اسلام و جمهوری اسلامی، به عقیده‏ی من، کمی راه را بر گفتمان‏های بین طرفداران عقاید و باورهای مختلف تنگ می‏کند.

همین نوع تاکید را طرفداران جمهوری اسلامی هم در لحن خودشان دارند. با این تفاوت که آنها می‏گویند: بدون مذهب، بدون اسلام، آزادی برای هیچ بشری وجود ندارد. اگر قرار بر گفتمان باشد، تاکید بر حذف دیگری، مطمئناً ما را به جایی نخواهد رساند.

تنها سخنران این کنفرانس که از ایران آمده بود، پرستو الهیاری، عضو کمپین یک‏میلیون امضا برای برابری بود. ایشان با بررسی سایت‏های زنان و بیانیه‏های صادرشده از سوی مخالفین دولت، با ارائه‏ی آمارهایی، میزان تاکید بر حضور و نقش زنان در یک سال اخیر را مورد بررسی قرار داد.

نیره‏ توحیدی از امریکا، «نقد و بررسی جنبش زنان ایران بر بستر جنبش سبز» و شهلا شفیق از فرانسه، «آزادی و برابری جنسیتی در ایران، چالش هویتی نقش و جایگاه مذهب» را مورد بررسی قرار دادند.

تفاوت تحقیق و تجربه

یکی از موضوعاتی که در این روز توجه مرا بیش‌تر به خود جلب کرد، عدم توجه به تفاوت میان تحقیق و تجربه و به‏عبارت دیگر، عدم تمیز میان کار آکادمیک و کار اکتیویستی یا کنشگری بود. هرچند این دو باهم در ارتباط نزدیکی هستند، اما عدم توجه به تفاوت میان این دو، باعث سوءتفاهم یا برداشت ناکامل از موضوعات خواهد شد.

موضوع جالب دیگر، حضور رنگ‏ها در این کنفرانس بودند. رنگ قرمز، رنگ سبز و یا رنگ‏های دیگر، تعلق افراد مختلف را به گروه‏هایی که خود را عضو آن می‏دانستند، نمایش می‏‌داد.

در پایان روز دوم کنفرانس، آناهیتا چراغعلی و گیسو شاکری به هنرنمایی پرداختند. گیسو شاکری تعداد زیادی از سی‏دی‏های خود را به عنوان هدیه برای دختران ایران، به حاضران در کنفرانس اهدا کرد.
روز سوم و پایانی این کنفرانس با سخنرانی علی عبدی از مجارستان آغاز شد. علی عبدی از کمیته‏ی مردان کمپین یک‏میلیون امضا در ایران، به «نقش مردان برای برابری جنسیتی» اشاره داشت.

ژاله احمدی از آلمان، در متنی بسیار فصیح و زیبا، ملاحظاتی در باب جنبش زنان در ایران جمهوری اسلامی را مورد بررسی قرار داد.

هایده درآگاهی از سوئد نیز در سخنرانی خود، به این سؤال پرداخت که «چرا و چگونه آزادی زن، معیار آزادی در جامعه است؟»

در بخش پرسش و پاسخ، نکته‏ای که بسیار در ذهن من باقی ماند، این بود که نسل پیش از ما، آن‏هایی که «اعدام‏های دهه‏ی ۶۰ و خاوران» را دیده‏اند، به نوعی از حال و روز و اندیشه‏های ما، نسل جوان امروز، غافلند و ما را محکوم به عدم آگاهی از گذشته‏ی خود می‌کنند چون اعدام‏های دهه‏ی ۶۰ را ندیده‏ایم و نمی‏توانیم عمق فاجعه ی اتفاق افتاده را درک کنیم.

به‏‌جای دفاع از خود، در این میان، من سؤال دیگری را برای این عزیزان مطرح می‏کنم: شما نسلی که اعدام‏های دهه‏ی ۶۰ را دیده‏اید و گورهای دسته‌جمعی‌ای چون خاوران را به چشم دیده‏اید، از نسل ما چه می‏دانید؟ از خواسته‏ها و دیدگاه‏های ما چه می‏دانید؟ چقدر راهکارهای ما را مورد بررسی قرار می‏دهید؟

آخرین پانل کنفرانس بنیاد پژوهش‌های زنان که شاید مهم‏ترین پانل این کنفرانس هم بود، عنوان «راهکارها و چشم‏اندازها» را با خود داشت، اما متأسفانه فقط آزاده دواچی از استرالیا و محبوبه عباسقلی‏زاده از هلند، سخنرانی خود را به این موضوع اختصاص داده بودند ,که امیدوارم در برنامه‏ی دیگری، با دعوت از محبوبه عباسقلی‏زاده و آزاده دواچی، راهکارهای پیشنهادی آنها را مورد بررسی قرار بدهیم.

در تمام طول کنفرانس، جو چپ بر سالن حاکم بود. در تایید این حرف، می‏توانم به گفته‏ی پروین سقفی در ابتدای سخنرانی‏اش اشاره کنم که گفت: «در این سه روز من به قدری از چپ شنیدم که در تمام این سال‏ها نشنیده بودم.»

موضوع سخنرانی پروین سقفی «بررسی موقعیت جنبش زنان ایران، از دیدگاه چپ» بود.
لیلا دانش از سوئد هم که یکی از فعالین جنبش چپ است، سخنرانی خود را با عنوان «دو چالش پیش رو» ارائه داد.

در کنار کنفرانس، نمایشگاه‏های عکاسی و هنری از چندین هنرمند هم ارائه شده بود، اما متأسفانه این هنرمندان در روز آخر و در انتهای برنامه معرفی شدند. این موضوع مورد انتقاد شدید منیره برادران، یکی از شرکت کنندگان در این نمایشگاه نیز قرار گرفت.

نکته‌‏ی آخر این‏که یکی از موضوعات فراخوان این کنفرانس، رابطه‏ی جنبش زنان ایران با جنبش زنان کشورهای هم‏جوار مانند زنان افغانی و عراقی بود که متأسفانه هیچ‏یک از سخنرانی‏ها به این موضوع اختصاص نیافته بود. امید است در کنفرانس‏های بعدی، این موضوع دوباره در فراخوان‏ها مطرح شود.

پانوشت:

نوشته‌ی ارائه شده «گزارش» از کنفرانس نیست؛ بلکه شرح کنفرانس است.

ریاست محترم کانون وکلای ایران، اعضای محترم هیات مدیره

مطمئنا با خبر شده‌اید که در روز شنبه ۲ مرداد ۱۳۸۹، ماموران امنیتی چند ساعت پس از اینکه با مراجعه به دفتر محمد مصطفایی، یکی از فعال‌ترین وکلای حقوق بشری ایران، نتوانستند او را بیابند، همسر و برادر همسر وی را در مقابل دفتر او دستگیر کردند و به زندان اوین بردند. بازپرس دادسرای انقلاب در زندان اوین به آنها گفته است تا زمانی که محمد مصطفایی خود را معرفی نکند، آنها در زندان خواهند ماند.

در عین حال، همان شب از تلویزیون دولتی جمهوری اسلامی گزارشی پخش شد که در آن اعلام شد کسانی که باعث شدند پرونده سنگسار سکینه محمدی سر و صدای بین‌المللی ایجاد کنند، منافق و تروریست هستند. سکینه محمدی، مادر دو فرزند، زن ۴۳ ساله ارومیه ای است که اجرای حکم سنگسار درمورد او به دلیل فشارهای بین‌المللی وسیع، متوقف شد. محمد مصطفایی، وکیل سکینه، در انجام وظایف خود، وقتی کلیه راههای قضایی را پیمود و نتیجه ای نگرفت، اولین کسی بود که اعلام کرد جان سکینه محمدی در خطر است.

به این ترتیب به نظر می‌رسد دستگاه قضایی-امنیتی ایران، در حالی که ناگزیر به توقف اجرای حکم سنگسار سکینه محمدی شده است، با پرونده سازی رسانه ای و قضایی علیه محمد مصطفایی، قصد دارد انتقام این تصمیم ناگزیر را از او بگیرد و حالا که موفق به دستگیری او نشده، همسر و برادر او را موضوع این انتقام‌گیری قرار داده است. علاوه بر زیر سئوال بودن ادله منجر به صدور حکم بازداشت برای محمد مصطفایی، هیچ ادله ای موجود نیست که همسر و برادر همسر وی در مخفی کردن او کمکی کرده اند؛ برعکس، جزییات وقایع اتفاقیه روز شنبه کاملا موید خلاف این موضوع است.

این نخستین بار در تاریخ جمهوری اسلامی نیست که خانواده یک فعال مدنی، به دلیل فعالیت‌های او گروگان گرفته می‌شوند. سیاست سرکوب فعالان مدنی از طریق فشار بر خانواده‌ها، با روش‌های مختلفی از احضار و تهدید اعضای خانواده تا بازداشت و اعتراف‌گیری به زور از آنها، در تمام این سال‌ها، با شدت و ضعف، اعمال می‌شده است. در یکی از تازه‌ترین موارد، همسر شیرین عبادی، عضو دیگر کانون وکلای، فعال حقوق بشر و برنده جایزه صلح نوبل را پس از چند روز بازداشت، با تهدید و فشار در مقابل دوربین نشاندند تا علیه او صحبت کند.

اکنون ۵ روز است که فرشته حلیمی و فرهاد حلیمی، همسر و برادر همسر محمد مصطفایی، وکیلی که جز انجام وظایف وکالتی خود در دفاع از نوجوانان محکوم به اعدام، محکومان به سنگسار و همینطور زندانیان سیاسی، کاری نکرده است، در زندان به سر می‌برند. دختر ۷ ساله آنها هم اکنون هم از دیدن مادر خود محروم است و هم از دیدار پدر. من، محمد مصطفایی را از زمانی می شناسم که در برخی از پرونده های زنان محکوم به اعدام یا سنگسار، مثل پرونده نازنین فاتحی با یکدیگر همکاری می کردیم.

او یکی از وکلای فعال در شبکه وکلای داوطلب بود که با "کمپین قانون بی سنگسار" مشارکت می کرد؛ این کمپین در مدت کمتر از دو سال توانست حداقل ۹ زن و ۲ مرد را از سنگسار نجات دهد و در حذف مجازات سنگسار از لایحه مجازات اسلامی تاثیرگذار باشد. در اسفند ۱۳۸۵، وقتی من به همراه ۳۲ نفر دیگر از فعالان حقوق زنان دستگیر شدم، محمد مصطفایی وکالت مرا برعهده گرفت. هیات مدیره کانون وکلا در آن زمان، نامه بسیار موثری در اعتراض به بازداشت من در حال انجام وظیفه وکالت به قوه قضاییه نوشت.

دفاع از حقوق وکلا، از ابتدایی ترین وظایف کانون وکلا و یکی از مهمترین دلایل ایجاد این قدیمی‌ترین نهاد مدنی حقوقی است. بنابراین به عنوان یک وکیل، یکی از اعضای کانون وکلای دادگستری مرکز، و همچنین به عنوان یک موکل، از شما که در راس یکی از قدیمی‌ترین نهادهای مدنی ایران نشسته اید درخواست دارم در مقابل این گروگانگیری و انتقام کشی، سکوت نکنید. هم اکنون، یکی از اعضای این نهاد، به دلیل پذیرش وکالت و دفاع از حقوق آسیب دیدگان، به همراه اعضای خانواده اش، تحت شدیدترین فشارها قرار دارند و سکوت شما، نه تنها به معنای عدم انجام وظیفه دفاع از وکلای مدافع است بلکه استقلال شما از دستگاه قضایی-امنیتی را نیز مورد تردید قرار خواهد داد.

امروز زمان این است که هر یک از ما، تا جایی که در توان داریم، علیه سیاست گروگانگیری و انتقام جویی اقدام کنیم؛ سیاستی که اگر دیروز شیرین عبادی و امروز، محمد مصطفایی قربانیان آن بوده اند، فردای روز، گریبان تک تک ما را خواهد گرفت.
به امید تحقق حقوق بشر

رونوشت به:

اتحادیه جهانی وکلا (IBA)
شورای کانونهای وکلا و مجامع حقوقی اروپا (CCBE)
سازمان وکلا برای وکلا (Advocaten voor Advocaten)
دانشکده حقوق دانشگاه گوته
دانشکده حقوق دانشگاه سانتا کلارا
وکلای بدون مرز
موسسه ماکس پلانک
و سازمانهای بین‌المللی مدافع حقوق بشر

آخرین باری که از زادگاه کوچکم در ایران بازدید می‌کردم و همراه دخترم در یکی از میادین شلوغ شهر قدم می‌زدم، با تعجب متوجه گفت‌و‌گوی پدری با پسر ٥ ساله‌اش شدم که با هم انگلیسی حرف می‌زدند. به محض شنیدن این گفت‌و‌گو، عجولانه قضاوت کردم و از خودم پرسیدم چرا خانواده‌های مهاجر ایرانی این‌قدر اصرار دارند که خارج‌نشینی خود را به رخ همه بکشند؟ ناگفته نماند که در طول سفرم به ایران، با جدیت و صبر فراوان با دخترم فارسی حرف می‌زدم تا به تسلط او بر زبان فارسی افزوده شود.

بعد، با اتکا به کنجکاوی همیشگی که به من جرئت هر تماس و دخالتی را می‌دهد، سر صحبت را با همشهری‌ام باز کردم و پس از رد و بدل کردن چند جمله (تقریباً یواشکی و به انگلیسی)، با ناباوری تمام متوجه شدم که آن پدر و پسر از خارج نیامده‌اند و از ساکنان همیشگی شهر کوچک هستند. پدر معلم زبان انگلیسی است و پسرش نیز به مهد کودک انگلیسی‌زبان شهر می‌رود.

شرمندگیِ قضاوتِ عجولانه و تسلط تقریباً کامل پدر و پسر به زبان انگلیسی، ناخودآگاه مرا به دوران بچگی‌ام برد و به یاد جنگ همیشگی پدر و مادرم انداخت که یکی اصرار داشت تا ما به زبان محلی حرف بزنیم و دیگری به شدت ما را از این کار منع می‌کرد و مصرانه از ما می‌خواست که «فارسی» حرف بزنیم.

مثل خیلی دیگر از مسائل و تغییرات پرشتاب هر روزه، با احساسی گنگ، ماجرا را به فال نیک گرفتم و به سرعت و قدرتِ «دنیایی که دهکده می‌شود» آفرین گفتم. البته، در کنار آن به این حقیقت نیز غبطه خوردم که دخترم هرگز به زبان و لهجه‌ شهری که پدرش در آن به دنیا آمده است حرف نخواهد زد، و این‌که زیر و خم‌های احساسات ناپیدا در زبان بومی و رازهای پنهان در ناخودآگاه یک قوم قدیمی با سرعت تمام در حال محو شدن است.

همین اواخر، خواندن مقاله‌ای در نیویورک‌تایمز با عنوان «ترس اندونزی‌ از گسترش زبان انگلیسی در کشور» باعث شد تا دوباره به این مسئله فکر کنم. این مقاله که به دست نوریمیتسو اونیشی، خبرنگار متخصصِ مسائلِ آسیای جنوب شرقی و روزنامه‌نگار با سابقه ژاپنی-کانادایی نوشته شده است، نگرانی ناشی از استقبال و گسترش زبان انگلیسی در کشور اندونزی را در سطحی گسترده‌تر بررسی می‌کند.

نوریمیتسو اونیشی

آقای اونیشی از یک تجربه شخصی که در آن شاهد گفت‌و‌گوی انگلیسی سه کودک یک خانواده اندونزیایی در فروشگاهی بوده است مقاله‌اش را پی می‌گیرد. او در مصاحبه با مادر این کودکان، بر این واقعیت گسترده در طبقه متوسط اندونزی انگشت می‌گذارد که: «تسلط به زبان انگلیسی به سمبل موقعیت اجتماعی بهتر در اندونزی تبدیل شده است، تا آنجا که زبان رسمی کشور را از نظر اهمیت به زبان دوم تبدیل کرده است. این علاقه افراطی تا آنجا گسترش یافته که نسل جدید اندونزی سعی می‌کنند این‌طور نشان دهند که زبان ملی کشور را به درستی نمی‌فهمند».

از دید این خبرنگار که سال‌هاست برای جراید معتبر گزارش‌های اجتماعی و فرهنگی تهیه می‌کند: «روند گسترش جهانی زبان انگلیسی امری است بدیهی و بسیاری از کشورها با تاثیرات تلخ و شیرین آن دست و پنجه می‌کنند ولی به خاطر موقعیت خاص کشور اندونزی، مسئله فوق شکل عمیق‌تر و تخریبی‌تری به خود می‌گیرد».

حضور و افزایش روزافزون صدها مدرسه خصوصی، یکی از پیامدهای رونق اقتصادی کشور اندونزی است. وجود مدارس خصوصی که آموزش در آنها منحصراً به زبان انگلیسی صورت می‌گیرد، به ارزش فرهنگی جدیدی در کشور دامن زده است که طبق آن دانستن زبان رسمی کشور، شرط مهمی برای ادامه تحصیل و کاریابی محسوب نمی‌شود.
به نقل از یکی از مسئولین وزارت آموزش و پرورش اندونزی، اکثر مدارس خصوصی سراسر کشور لازم نمی‌بینند که دانش‌آموزان در زمینه «بهاسا»، زبان رسمی اندونزی، کوچک‌ترین تعلیمی داشته باشند.

بجه‌های انگلیسی زبان اندونزی

اندونزی که در گذشته از مستعمرات اتریش بود و در سال ١٩٢٨ استقلال خود را کسب کرد، تا مدت‌های مدید تحت نفوذ زبان آلمانی بود و طبقات مرفه و کارمندان عالی‌رتبه ادارات به آن زبان تکلم می‌کردند. ولی بعد از استقلال، زبان رسمی کشور به شکلی عملی پایه‌ وحدتی بود که کشور تازه شکل‌گرفته به آن نیاز حیاتی داشت.

اندونزی در دوران حکومت دیکتاتور چپگرا «سوکارنو» و نیز پس از کودتای ژنرال دست راستی «سوهارتو»، تا سال ١٩٩٨ به کمک قوانین سخت‌گیرانه، بر رسمیت عملی زبان «بهاسا» پافشاری می‌کرد ولی پس از حاکمیت دموکراسی بر این کشور، تاکید بر زبان رسمی و واحد نیز در مسیر فعل و انفعالات اقتصاد جهانی از رونق افتاد.

ذکر این نکته هم ضروری است که زبان «بهاسا» عملاً نیز در میان تنوع گسترده فرهنگی و مذهبی و قومی، تاکنون به عنوان نماد اتحاد کشور عرض اندام کرده است و به زیر سئوال رفتن آن، زمینه‌های گسستگی و جدایی را فراهم خواهد کرد.

این بحران آنقدر جدی است که مدیریت سیاسی کشور را مجبور کرده است تا برای کنترل این پدیده، در مورد مدارس خصوصی کشور دست به تهیه قوانینی محدودکننده بزند. آخرین مصوبه‌ها، از اجرای قوانین جدید از سال 2013 حکایت می‌کند ولی آقای اونیشی با شناختی که از جامعه اندونزی دارد امید زیادی به اجرای دستورالعمل‌های جدید ندارد.

منبع اصلی مقاله:

NORIMITSU ONISHI , As English Spreads, Indonesians Fear for Their Language, Published: July 25, 2010, New York Times.
http://www.nytimes.com/2010/07/26/world/asia/26indo.html?ref=norimitsu_onishi